Մալիշկա
Խաղողի գյուղ Արփայի աջ ափին

Ինչ վայր է սա

Մալիշկան Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի խոշոր գյուղ է, որը փռված է Արփա գետի աջ ափին՝ Եղեգնաձորի և Վայքի միջև, մոտ 1200 մետր բարձրության վրա։ Սա խաղողագործ եզերք է՝ վերաբնակիչների արմատներով և մերձակա միջնադարյան Մոզ քաղաքի ավերակներով։

Մալիշկան փռված է այնտեղ, որտեղ համանուն փոքր գետը իջնում է դեպի Արփա, և ձգվում է լանջերով՝ մոտ 1200 մետր բարձրության վրա։ Ներկայիս գյուղը ձևավորվել է 1828–1831 թվականներին, երբ այստեղ՝ Ռուսական կայսրության սահմաններ, տեղափոխվեցին հայ ընտանիքներ Պարսկաստանի Խոյից և Սալմաստից՝ XIX դարասկզբի ռուս-պարսկական պատերազմների հետևանքով։ Առաջին տասնյակ ընտանիքները հիմք դարձան մի համայնքի, որը մեկուկես դարում դարձավ Վայոց ձորի ամենաբնակեցված գյուղերից մեկը՝ մարդահամարի տվյալներով շուրջ 4460 բնակիչ։

Մալիշկայի կյանքը վաղուց հենվում է հողի վրա։ Շրջակա լանջերը հատկացված են խաղողի այգիների ու պտղատու պարտեզների, որոնց ավելանում են անասնապահությունն ու մեղվաբուծությունը՝ լեռնային Վայոց ձորին բնորոշ կենցաղ։ Տեղի խաղողից և մրգերից ծնվում է բնական հյութերի ու ըմպելիքների փոքր գործարանի արտադրանքը, որը հայտնի է գյուղից շատ դուրս։ Տանիքների վրայով բարձրանում են երկու եկեղեցի՝ 1850 թվականին կառուցված հին Սուրբ Գևորգը և ավելի նոր Սուրբ Աննան։

Այս վայրերի գլխավոր պատմական հանելուկը գյուղից մի քանի կիլոմետր հարավ-արևելք է՝ Արփայի աջ ափի բլրի վրա։ Այնտեղ պահպանվել են միջնադարյան Մոզ քաղաքի ավերակները, որը, ավանդության համաձայն, կործանվել է երկրաշարժից ու ժայթքումից։ Շուրջը սփռված են IX–XIV դարերի խաչքարեր և հին ամրոցների հետքեր, այնպես որ Մալիշկայի այգիներից զբոսանքը հեշտությամբ վերածվում է Վայոց ձորի պատմության խորքերը տանող ճանապարհի։