Հաղարծին
Անտառային գյուղ Հաղարծնի վանքի մոտ՝ Դիլիջանի կողքին

Ինչ վայր է սա

Հաղարծինը գյուղ է Տավուշի մարզի Դիլիջանի համայնքում՝ լեռնային անտառներում, Դիլիջանից ոչ հեռու, մոտ 1060 մետր բարձրության վրա։ Այն իր անունը տվել է հանրահայտ Հաղարծնի վանքին, որը կանգնած է մոտ ութ կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։

Գյուղը հիմնադրվել է 1815 թվականին որպես Ջարխեչ՝ իշխան Ջար Արծրունու կողմից։ 1940 թվականին այն վերանվանվեց Կույբիշև՝ խորհրդային գործիչ Վալերիան Կույբիշևի անունով, իսկ 1992-ին ստացավ ներկայիս անունը՝ հարևան վանքի պատվին։ Բուն վանքը թաքնված է անտառի խորքում, և դեպի այն տանող ճանապարհը գյուղից անցնում է կիրճով՝ հաճարենիների մեջ։

Հաղարծնի վանքը կառուցվել է 10-րդ դարից մինչև 13-րդ դարը և բաղկացած է երեք եկեղեցուց՝ Սուրբ Գրիգոր (ամենահինը), Սուրբ Ստեփանոս ու ամենամեծ Սուրբ Աստվածածին (1281)՝ իր տասնվեցանիստ գմբեթով, ինչպես նաև գավթից ու ճաշարանից, որը 1248 թվականին կառուցել է ճարտարապետ Մինասը։ Վանքի անունը ժողովուրդը գեղեցիկ է բացատրում՝ «խաղացող արծիվ», քանի որ ըստ ավանդության օծման ժամանակ գմբեթի վերևում սավառնում էր արծիվ։ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու մոտ թաղված են Կյուրիկյան թագավորները, իսկ 12–13-րդ դարերում այստեղ ապրում էր մինչև երեք հարյուր վանական, և վանքը միջնադարյան Հայաստանի խոշորագույն գիտական կենտրոններից էր։

2011 թվականին վանքը լիովին վերանորոգվեց «Հայաստան» հիմնադրամի կողմից՝ Շարժայի կառավարչի նվիրատվությամբ։ Այսօր դեպի այն տանում է ասֆալտե ճանապարհ, իսկ համալիրն ընդգրկված է Անդրկովկասյան արահետի երթուղում։

Հաղարծինը հանգիստ անտառային գյուղ է, որի անունն ընդմիշտ միաձուլվել է Հայաստանի գեղեցկագույն վանքերից մեկի հետ։