Այգեհովիտ
Անտառապատ գյուղ հյուսիսային Տավուշի լանջերին

Ինչ վայր է սա

Այգեհովիտը գյուղ է Հայաստանի հյուսիսում՝ Տավուշի մարզում, մարզկենտրոն Իջևանից մոտ քսանմեկ կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։ Այն տեղի չափանիշներով խոշոր գյուղական բնակավայրերից է. ըստ 2011 թվականի մարդահամարի՝ այստեղ բնակվում էր շուրջ 3091 մարդ։ Գյուղը փռված է ծովի մակարդակից մոտ 713 մետր բարձրության վրա՝ անտառապատ բլուրների ու ձորերի մեջ, որոնք բնորոշ են երկրի խոնավ ու կանաչ հյուսիս-արևելքին։

Այգեհովիտ անունը կազմված է «այգի» և «հովիտ» բառերից և կարելի է հասկանալ որպես «այգիների հովիտ» կամ «պարտեզների ձոր»։ Անունը ճշգրիտ արտացոլում է վայրի բնավորությունը. գյուղի շուրջը ձգվում են այգիներ, բանջարանոցներ ու դաշտեր՝ թաքնված անտառապատ լանջերի միջև։ Այս կողմերում Հայաստանը բոլորովին նման չէ կենտրոնական մարզերի չոր ու քարքարոտ բարձրավանդակին. Տավուշն անձրևառատ է ու ստվերախիտ, և Այգեհովիտը հենց այդ մեղմ լեռների ու խիտ կանաչի բնապատկերի մասն է։

Ժամանակակից գյուղը որպես վարչական միավոր ձևավորվել է անցյալ դարի վաթսունականների վերջին, սակայն առանձին տներ ու տնտեսություններ այստեղ եղել են պաշտոնական թվականից առաջ էլ։ Բնակեցման երկար պատմությունը երևում է նաև ժողովրդագրությունից. բնակիչների թիվն աստիճանաբար աճել է ավելի քան մեկ դարի ընթացքում՝ XIX դարի մի քանի հարյուր մարդուց մինչև ներկայիս ավելի քան երեք հազարը։ Սա վկայում է կայուն, բնակեցված գյուղական միջավայրի, և ոչ թե պատահական, նոր ավանի մասին։

Տավուշի մարզը վաղուց համարվում է Հայաստանի միջնադարյան ժառանգությամբ ամենահարուստ անկյուններից մեկը։ Այգեհովիտի ու հարևան գյուղերի լանջերն ու ձորերը պահպանում են հին եկեղեցական ճարտարապետության հետքեր՝ XII–XIV դարերի փոքր եկեղեցիներ ու մատուռներ, շինությունների մնացորդներ, հին խաչքարերով գերեզմանատներ։ Անտառներում ու բլուրների վրա ցրված այս հուշարձանները շրջակայքին հատուկ խորություն են հաղորդում. սովորական բանջարանոցների ու արոտների կողքին այստեղ դարավոր քար է հարևանում։

Այգեհովիտի տնտեսական կյանքը, ինչպես Տավուշի գյուղերի մեծ մասինը, հենվում է հողի վրա։ Մեղմ ու խոնավ կլիման՝ ամռանը օդը տաքանում է մինչև մոտ երեսուն աստիճան, ձմռանը լինում են թեթև սառնամանիքներ, նպաստավոր է այգեգործության, բանջարաբուծության և անասնապահության համար։ Բնակիչները մշակում են տնամերձ հողակտորները, անասուն են պահում, լեռնային մարգագետիններում խոտ են պատրաստում, իսկ մոտակա անտառը տալիս է սունկ, հատապտուղ ու վառելափայտ։ Սա հանգիստ, չափված գյուղական կենցաղ է, որն ըստ էության քիչ է փոխվել տասնամյակների ընթացքում։

Այգեհովիտը հարևանում է Դիտավան և Վազաշեն գյուղերին և տեղական ճանապարհներով կապված է նրանց ու մարզի մնացած մասի հետ՝ դեպի Իջևան։ Տավուշի այս հատվածում հայտնվողներին գրավում է առաջին հերթին բնությունը՝ անտառապատ սարահերթերը, զով ձորերը, բլուրների տեսարանները և լեռնային գյուղի անշտապ ռիթմը։ Ինքնին փոքր ու հանգիստ՝ Այգեհովիտը լավ է փոխանցում հյուսիսային հայկական խորքի տեսքը՝ այգիների, անտառների ու հին քարի աշխարհը։

Այգեհովիտը բարձրաձայն զբոսաշրջային անուն չէ, այլ հանգիստ անտառապատ գյուղ, որում ազնվորեն արտացոլվում են հյուսիսային Տավուշի բնությունն ու կենցաղը։