Փանիկ
Շիրակի սարահարթի գյուղ՝ Ալաշկերտից վերաբնակների հիշողությամբ

Ինչ վայր է սա

Փանիկը Շիրակի մարզի Արթիկի տարածաշրջանի խոշոր հայկական գյուղ է՝ ծովի մակարդակից մոտ 1700 մետր բարձրության վրա, մարզկենտրոն Գյումրիից շուրջ 16 կիլոմետր հարավ-արևելք։ Սա ոչ առողջարան է, ոչ էլ քաղաք, այլ Շիրակի սարահարթի բնակեցված գյուղական ավան, որի ճակատագիրը սերտորեն կապված է արևմտահայերի վերաբնակեցման և բարձրլեռնային դաշտերում դարավոր երկրագործության հետ։

Մինչև 1925 թվականը գյուղը կրում էր այլ անվանում՝ Զվարճաձոր, իսկ ներկայիս Փանիկ անունը ստացել է խորհրդային տարիներին, երբ ողջ Հայաստանում վերանայվում և կարգավորվում էր տեղանվանաբանությունը։ Երկու անուններով էլ խոսքը նույն բնակավայրի մասին է՝ Շիրակի արևելյան եզրին, և հին անվանումը մինչ օրս հանդիպում է երկրագիտական գրականության մեջ։

Գյուղի պատմության կարևորագույն էջը վերաբերում է 1842 թվականին, երբ այստեղ վերաբնակվեց Ալաշկերտից եկած հայերի մի խումբ՝ պատմական Արևմտյան Հայաստանի այն երկրամասից, որն այսօր Թուրքիայի տարածքում է։ XIX դարի ռուս-թուրքական պատերազմներից հետո նման վերաբնակեցումները ձևավորեցին Շիրակի շատ գյուղերի դիմագիծը. մարդիկ իրենց հետ բերում էին լքված հայրենիքի հիշողությունը, բարբառները, արհեստներն ու լեռնային երկրագործության հմտությունները, և Փանիկն աճեց հենց որպես սարահարթի այդպիսի գյուղացիական ավան։

Բնակչության թվի փոփոխությունը ցույց է տալիս կայուն, երկար ժամանակ աճող գյուղ։ 1831 թվականին այստեղ ապրում էր երկու հարյուրից պակաս մարդ, XIX դարի վերջին՝ արդեն ավելի քան հազար, իսկ թվաքանակն իր գագաթնակետին հասավ 1989 թվականին՝ գերազանցելով երեք հազար երեք հարյուրը։ 2011 թվականի մարդահամարով Փանիկում հաշվվում էր 3157 մարդ. լեռնային հայկական գյուղի համար սա ստվար համայնք է՝ դպրոցով, մշակութային և տնտեսական հաստատություններով։

Գյուղի գլխավոր պատմական հուշարձանը Տիրամայր եկեղեցին է, որի կառուցումն ու բարեկարգումը վերագրվում են 1761–1846 թվականներին։ Շիրակի նման գյուղական եկեղեցիները՝ տեղական քարից շարված, ծառայել են ոչ միայն որպես պաշտամունքի վայր, այլև համայնքային կյանքի կիզակետ, և այսօր մնում են բնակավայրի տարիքի ու հաջորդականության տեսանելի վկայությունը։

Շիրակի սարահարթը բաց բարձրլեռնային դաշտերի, ցուրտ ու ձյունառատ ձմեռների և կարճ, բայց առատ ամառների եզերք է։ 1700 մետր բարձրության վրա երկրագործությունը տոկունություն է պահանջում. Փանիկի բնակիչներն ավանդաբար զբաղվում են դաշտավարությամբ, ճակնդեղի և բանջարեղենի մշակությամբ, ինչպես նաև մեղվաբուծությամբ։ Շրջակայքում մշակվում են բազալտի հանքավայրեր՝ ամուր հրաբխային քար, որով վաղուց հարուստ է այս հրաբխածին երկրամասը և որից կառուցվել են տներ ու եկեղեցիներ։

Փանիկը հետաքրքիր է առաջին հերթին նրանց համար, ովքեր ցանկանում են տեսնել Շիրակի իսկական, համեստ գյուղական Հայաստանը՝ առանց զբոսաշրջային փայլի, բազալտե տներով, մինչև հորիզոն ձգվող դաշտերով և հին եկեղեցով։ Այստեղից հարմար է ծանոթանալ մնացյալ Շիրակին՝ մարզկենտրոն Գյումրիին՝ իր պատմական կառույցներով, Արթիկ քաղաքին և սարահարթի բազմաթիվ գյուղերին, որոնք պահպանում են հողի ու վերաբնակեցման նույն հիշողությունը։

Փանիկը տեսքով սովորական, բայց պատմության մեջ արմատավորված գյուղ է, որտեղ Շիրակի բարձրլեռնային բնապատկերն ու Ալաշկերտից եկած վերաբնակների հիշողությունը միաձուլվում են հայկական խորքի հանդարտ, բայց ամբողջական պատկերի մեջ։