Օձուն
Հնագույն գյուղ Դեբեդի կիրճի վերևում՝ Հայաստանի ամենահին եկեղեցիներից մեկով

Ինչ վայր է սա

Օձունը խոշոր գյուղ է Հայաստանի հյուսիսում՝ Լոռու մարզում, որը փռված է ընդարձակ սարահարթի վրա՝ Դեբեդ գետի կիրճից բարձր, Երևան — Թբիլիսի մայրուղուց մոտ հազար մետր վեր և Ալավերդուց մի քանի կիլոմետր հարավ։ Սա պատմական Տաշիր գավառի հնագույն բնակավայրերից մեկն է, որի անունը ողջ Հայաստանում կապվում է առաջին հերթին վեհաշուք Օձունի եկեղեցու հետ՝ վաղ միջնադարյան գմբեթավոր բազիլիկ, որն այստեղ՝ ձորի եզրին, կանգուն է արդեն ավելի քան տասներեք դար։

Օձունը գտնվում է մոտ 1100 մետր բարձրության վրա՝ կանաչ սարահարթի վրա, որը հյուսիսից եզերում է Վիրահայոց լեռնաշղթան, իսկ հարավից՝ Բազումի և Գուգարաց լեռների ճյուղավորությունները։ Գյուղի եզրից բացվում է Դեբեդի խոր կիրճի հիասքանչ տեսարանը, որի հատակով հոսում է գետը և անցնում է երկրի հյուսիսի գլխավոր ճանապարհը, մինչդեռ գյուղն ինքը գտնվում է զգալիորեն բարձր, ինչը վաղուց նրան տվել է և՛ բերրի հողեր, և՛ բնական պաշտպանվածություն։ Զով լեռնային օդը, առատ կանաչն ու շրջակա սարերի համայնապատկերները Օձունը դարձնում են Լոռու ամենագեղատեսիլ վայրերից մեկը։

Բնակավայրն այստեղ գոյություն ունի խոր հնությունից և համարվում է Տաշիրի ամենահիններից մեկը։ Վաղ միջնադարում, ըստ «Աշխարհացոյցի», Օձունը եղել է գավառի կենտրոնը՝ այս երկրամասի վարչական միավորը։ Երկար ժամանակ գյուղը կրել է Ուզունլար անունը, և միայն 1967 թվականին նրան վերադարձվել է պատմական Օձուն անվանումը։ Անցյալի հիշողությունը պահպանում են ոչ միայն գրավոր աղբյուրները. շրջակա քարանձավներում հայտնաբերվել են ձեռագիր հուշարձաններ, որոնք վկայում են, որ Օձունը եղել է նշանակալի մշակութային օջախ։

Գյուղի գլխավոր սրբությունն ու իսկական խորհրդանիշը Օձունի եկեղեցին է՝ գմբեթավոր եռանավ բազիլիկ, որը թվագրվում է VI — VII դարի սկզբով։ Սա բաց ֆելզիտից կառուցված հուշարձանային շինություն է՝ բազալտե ներքին հարդարանքով, ուղղանկյուն հատակագծով, մոտ 31,6 հ10,7 մետր չափերով։ Երկայնական կողմերով ձգվում են սյունազարդ բաց սրահներ, իսկ ներքին տարածքը հենարանների շարքերով բաժանվում է երեք նավի. կենտրոնական նավն ավարտվում է կիսաշրջանաձև խորանով, իսկ կողքերին կառուցված են երկհարկ ավանդատներ։ Իր երկար պատմության ընթացքում տաճարը բազմիցս վերակառուցվել ու վերանորոգվել է, իսկ XIX դարում նրան կից կառուցվել են երկու զանգակատներ։

Եկեղեցու կողքին՝ նրանից հյուսիս-արևելք, կանգուն է ևս մեկ հազվագյուտ հուշարձան՝ երկկամար հուշակոթողը։ Նրա քարե մակերեսները պատված են ավետարանական տեսարաններով, քրիստոնեության տարածման պատկերներով, ինչպես նաև երկրաչափական ու բուսական զարդանախշերով։ Բազիլիկից և կոթողից բաղկացած այս համալիրը Օձունը դարձնում է Հայաստանի վաղ քրիստոնեական ճարտարապետության կարևորագույն կենտրոններից մեկը և ուխտավորների ու հնության սիրահարների ձգողության վայր։

Օձունի հետ է կապված հայ եկեղեցական պատմության փառավոր անուններից մեկը. համարվում է, որ հենց այստեղ է ծնվել Հովհաննես Գ Օձնեցի կաթողիկոսը՝ Իմաստասեր մականունով, VIII դարի նշանավոր գործիչներից մեկը։ Գյուղը հիշատակել է նաև միջնադարյան պատմիչ Վարդան Արևելցին XIII դարում, ինչը ևս մեկ անգամ հաստատում է Օձունի վաղեմի համբավը հարազատ երկրամասից շատ հեռու։

Այսօր Օձունը կենդանի գյուղական բնակավայր է՝ մոտ չորս հազար բնակչությամբ։ Կյանքն այստեղ, ինչպես Լոռու գյուղերի մեծ մասում, հենվում է երկրագործության և անասնապահության վրա. լեռնային մարգագետիններն ու սարահարթի բերրի հողակտորները վաղուց կերակրում են տեղի ընտանիքներին։ Միաժամանակ հնագույն տաճարի մերձավորությունն ու շրջակայքի գեղեցկությունն ավելի ու ավելի նկատելիորեն գյուղը դարձնում են տարածաշրջանի զբոսաշրջային քարտեզի կետ։

Նրանք, ովքեր գալիս են Օձուն, արժե չսահմանափակվեն բազիլիկի և կոթողի դիտմամբ. գյուղն ինքը հարմար տեղակայված է Հայաստանի վանական հյուսիսի հենց սրտում։ Բոլորովին մոտ են գտնվում հանրահայտ Սանահինի և Հաղպատի վանական համալիրները՝ ընդգրկված Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, իսկ ներքևում՝ Դեբեդի կիրճում, փռված է Ալավերդի քաղաքը։ Օձունը հեշտությամբ տեղավորվում է Լոռու տեսարժան վայրերի երթուղում՝ մնալով միաժամանակ հանգիստ ու անշտապ վայր՝ հայկական խորքի առանձնահատուկ մթնոլորտով։

Օձունը համաշխարհային նշանակության հնագույն սրբավայրի և կիրճից բարձր հանգիստ գյուղական կյանքի հազվագյուտ համադրություն է, որի համար Լոռիում արժե շեղվել գլխավոր ճանապարհից։