Բյուրեղավան
Բյուրեղյա քաղաք Հրազդանի կիրճի եզրին

Ինչ վայր է սա

Բյուրեղավանը Հայաստանի Կոտայքի մարզի փոքր արդյունաբերական քաղաք է, որն XX դարի կեսերին ձևավորվել է ապակու արտադրության շուրջ՝ Հրազդան գետի կիրճի ձախ եզրին։ Այն փռված է Կոտայքի սարահարթին՝ Երևանից մոտ տասնվեց կիլոմետր հյուսիս-արևելք, շուրջ 1382 մետր բարձրության վրա, և մինչ օրս պահպանում է խորհրդային ժամանակների կոկիկ գործարանային ավանի տեսքը՝ դեմքով դեպի լեռներն ու Արզնիի առողջարանը։

Բյուրեղավանի պատմությունը սկսվում է 1945 թվականից, երբ կառուցվող ապակու գործարանի մոտ առաջացավ բանվորական ավան՝ Արզնի անունով։ Ձեռնարկությունը գործարկվեց 1947 թվականին, և նրա շուրջ սկսեց ձևավորվել ապագա քաղաքի կյանքը՝ բնակարաններ բանվորների համար, դպրոցներ, կենցաղային օբյեկտներ։ 1974 թվականին ավանը ստացավ քաղաքատիպ ավանի կարգավիճակ ու նոր անուն՝ Բյուրեղավան, իսկ 1990-ականների կեսերին պաշտոնապես դարձավ քաղաք։

Հենց անունն է խոսում նրա բնակիչների գլխավոր զբաղմունքի մասին։ Այն կազմված է հայերեն «բյուրեղ» և «ավան» բառերից և բառացի նշանակում է բյուրեղների ավան։ Այսպես տեղանվան մեջ ամրագրվեց ապակու և բյուրեղապակու արտադրության հիշողությունը, որը խորհրդային տասնամյակներում քաղաքի համար և՛ աշխատանք էր, և՛ հպարտության առարկա։

Բյուրեղավանը կանգնած է Հրազդան գետի խոր կիրճի եզրին, որը կտրում է Կոտայքի սարահարթը Երևանից հյուսիս։ Շուրջ 1382 մետր բարձրությունը տեղի կլիման դարձնում է չոր և կտրուկ՝ արևոտ ու տաք ամառն այստեղ փոխվում է ցուրտ ձմռանով, իսկ ցերեկվա ու գիշերվա ջերմաստիճանի տարբերությունը զգալի է։ Շրջակա բարձունքներից պարզ եղանակին բացվում են լայն տեսարաններ՝ Արագած լեռնազանգվածի, Արա լեռան, Գեղամա լեռների Գութանասար հանգած հրաբխի և արևելքում Հատիս լեռան վրա։

Խորհրդային տարիներին քաղաքը փոքր մասշտաբի նկատելի արդյունաբերական հանգույց էր։ Ապակու և բյուրեղապակու գործարանից բացի այստեղ գործում էին մարմարի ու գրանիտի մշակման արտադրամաս, երկաթբետոնե իրերի արտադրություն, իսկ մոտակայքում շշալցվում էր հանրահայտ Արզնիի հանքային ջուրը։ Ավելի ուշ՝ արդեն անկախ Հայաստանում, ստեղծվեց կոնյակի ու օղու գործարան։ Այս արտադրական հիմքն այսօր էլ որոշում է Բյուրեղավանի՝ բանվորական, և ոչ թե առողջարանային ավանի բնավորությունը։

Միաժամանակ քաղաքը հարևանում է երկրի ամենահին բալնեոլոգիական գոտիներից մեկին։ Նրանից հարավ ընկած է Արզնիի առողջարանը, որը վաղուց հայտնի է իր ածխաթթվային հանքային աղբյուրներով, իսկ շուրջը սփռված են Կոտայքի փոքր գյուղերը՝ Նուռնուսը հյուսիսում, Արզնին հարավում։ Բյուրեղավանի բնակչությունը հիմնականում հայ է, սակայն պատմականորեն այստեղ ապրել են նաև փոքր ռուսական, եզդիական, ասորական և հունական համայնքներ, ինչը արտացոլում է վայրի խայտաբղետ արդյունաբերական պատմությունը։

Բյուրեղավանի քաղաքային միջավայրը համեստ է ու գործառական՝ տիպային բնակելի թաղամասեր, գործարանային մասնաշենքեր, հանգիստ փողոցներ։ Գլխավոր հուշարձանը կապված է նորագույն պատմության հետ՝ 2011 թվականին կանգնեցված հուշակոթողը քաղաքի բնակիչ Սամվել Վարդանյանին՝ Արցախյան առաջին պատերազմի հերոսին։ Փոքր քաղաքի համար նման հիշատակի նշանը խաղում է իմաստային կենտրոնի դեր՝ հիշեցնելով այն մարդկանց մասին, որոնց անունները կապված են այս վայրի հետ։

Ճանապարհորդի համար Բյուրեղավանը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես հարմար կետ դեպի լեռնային Կոտայք տանող ճանապարհին։ Այստեղից հեշտ է հասնել Արզնիի առողջարան՝ իր աղբյուրներով, իջնել հենց Հրազդանի կիրճը, իսկ այնուհետև շարժվել մարզի խորքը՝ Գեղամա գագաթների ու տարածաշրջանի հանրահայտ երթուղիների կողմը։ Իսկ քաղաքն ինքն ազնիվ պատկեր է տալիս այն մասին, թե ինչպես էին ապրում ու աշխատում Հայաստանի արդյունաբերական ավանները XX դարի երկրորդ կեսին։

Բյուրեղավանը զբոսաշրջային կենտրոնի հավակնություն չունի, բայց նրա չոր լեռնային օդը, շրջակա գագաթների տեսարաններն ու հանդարտ գործարանային կենցաղը այն դարձնում են կոտայքյան բարձրավանդակի բնորոշ մասը։