Սարուխան
Լեռնային մեծ գյուղ Գավառագետի հովտում, Սևանա լճից ոչ հեռու

Ինչ վայր է սա

Սարուխանը Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի խոշոր գյուղ է՝ տարածված ծովի մակարդակից շուրջ 1990 մետր բարձրության վրա՝ Գավառագետ գետի լեռնային հովտում, Սևանա լճից ոչ հեռու։ Թեև ութ հազարից ավելի բնակչությամբ Սարուխանը չի զիջում ոչ մի փոքր քաղաքի, իր կենցաղով ու կարգավիճակով դա հենց գյուղական համայնք է՝ մարզի ամենաբազմամարդ ու հին բնակավայրերից մեկը։

Ներկայիս Սարուխանն առաջացել է մոտ 1828-1830 թվականներին, երբ ավելի վաղ՝ ավերված բնակավայրի տեղում հաստատվեցին Օսմանյան կայսրության Բայազետի կողմերից եկած վերաբնակիչներ ու գաղթականներ։ Սկզբում գյուղը կոչվում էր Դալիգարդաշ, իսկ ներկայիս անունը ստացել է ի հիշատակ տեղացի Հովհաննես Սարուխանյանի, որը գնդակահարվեց 1920 թվականի մայիսյան ապստամբությունից հետո։ Այսպես՝ գյուղի անվան մեջ միահյուսվել են հայոց պատմության երկու դարաշրջաններ՝ XIX դարի վերաբնակեցումը և խորհրդային շրջանի սկզբի դրամատիկ դեպքերը։

Այս վայրերը, սակայն, բնակեցված են եղել շատ ավելի վաղ։ Գյուղի տարածքում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը թվագրվում են IX-X դարերով՝ մետաղյա իրեր, ագաթից զարդեր, խեցեղեն, ապակյա առարկաներ ու ոսկերչական իրեր։ Դա թույլ է տալիս Սարուխանը համարել Գեղարքունիքի մարզի ամենահին բնակեցված անկյուններից մեկը, որտեղ կյանքը չի ընդհատվել դարերի ընթացքում։

Սարուխանը փռված է լեռնային տեղանքում՝ ալպիական մարգագետիններով, Գավառագետ գետով ու նրա վտակներով կտրտված հովտում։ Շուրջ 1990 մետր բարձրությունը պայմանավորում է կլիման՝ ցրտաշունչ, ձյունառատ ձմեռներ և կարճ, զով ամառ՝ խիստ սակավ տեղումներով։ Տեղանքն այստեղ իսկապես լեռնային է, իսկ համայնքի ընդարձակ գյուղատնտեսական հողերը գյուղի շուրջ զբաղեցնում են հազարավոր հեկտարներ։

Սարուխանի տնտեսական կյանքը վաղուց հիմնված է հողի վրա՝ հիմքում երկրագործությունն ու անասնապահությունն են՝ հարմարեցված բարձրլեռնային պայմաններին։ Սևանի և բերրի Գավառի հովտի մերձավորությունը թելադրում է գյուղական աշխատանքների ռիթմը, իսկ ինքը՝ գյուղը, մնում է մարզի նշանավոր ագրարային կենտրոններից մեկը։

Հնության հուշարձաններից Սարուխանում պահպանվել են երկու փոքր հին եկեղեցիներ, իսկ դրանցից մեկի մոտ՝ XVI դարի կեսերի խաչքար՝ հայ վարպետների գործ։ Այս համեստ, բայց իսկական վկայությունները հիշեցնում են երկրամասի անընդհատ քրիստոնեական ավանդույթի մասին և լավ տեղավորվում են Գեղարքունիքի մշակութային վայրերի երթուղու մեջ։

Սարուխանի հետ կապված են մի քանի նշանավոր տեղացիների անուններ՝ հասարակական ու պետական գործիչների, նրանց թվում՝ Հրանուշ Հակոբյանը, Հենրիկ Աբրահամյանն ու Նորիկ Պետրոսյանը։ Ճանապարհորդի համար Սարուխանը հարմար է ամենից առաջ իր դիրքով՝ այստեղից հեշտ է հասնել Սևանա լճի ափ ու Գեղարքունիքի մարզի հարևան քաղաքներ ու գյուղեր՝ համատեղելով խաղաղ գյուղական Հայաստանի ճանաչումն ու ուղևորությունները դեպի մեծ ջուրը։

Սարուխանը ոչ թե ցուցադրական տեսարժան վայր է, այլ կենդանի լեռնային գյուղ՝ իր երկար պատմությամբ. հենց այս հանդարտ իսկության մեջ է նրա հմայքը։