Նորատուս
Սևանի ափի գյուղ, որտեղ կանգնած է աշխարհի ամենամեծ խաչքարային դաշտը

Ինչ վայր է սա

Նորատուսը Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի հին ու մեծ գյուղ է՝ Սևանա լճի արևմտյան ափին, մարզկենտրոն Գավառից մոտ չորս կիլոմետր հյուսիս-արևելք։ Ծովի մակարդակից մոտ 1925 մետր բարձրության վրա ընկած այս բնակավայրը հայտնի է առաջին հերթին իր միջնադարյան գերեզմանատնով՝ աշխարհում պահպանված ամենամեծ խաչքարային հավաքածուով։

Նորատուսը Հայաստանի հնագույն անընդհատ բնակեցված բնակավայրերից է։ Կյանքի հետքերն այստեղ հասնում են մինչև բրոնզի դար, ինչի մասին վկայում են գյուղի եզրին պահպանված մեգալիթյան ամրոցի մնացորդները։ Դարերի ընթացքում բնակավայրը մնացել է Գեղարքունիքի կարևոր կենտրոններից, իսկ XVI դարում ծառայել է որպես հայ մելիքների՝ ժառանգական իշխանների նստավայր, որոնք կառավարում էին շրջակա հողերը։

Նորատուսի գլխավոր տեսարժան վայրը նրա հին գերեզմանատունն է՝ փռված գյուղի մոտ՝ մեղմ լանջի վրա։ Սա աշխարհում պահպանված ամենամեծ խաչքարային դաշտն է. տարբեր դարերի հարյուրավոր քարե խաչեր կանգնած են շարքերով՝ կազմելով միջնադարյան հայկական քանդակի իսկական բացօթյա թանգարան։ Խաչքարները տարբերվում են տարիքով, ոճով և զարդանախշի բարդությամբ՝ վաղ շրջանի խստաշունչ սալերից մինչև նրբագույն հյուսածո նախշերով ճոխ կոթողներ։ Հեռվից քարե խաչերի շարքերն իսկապես հիշեցնում են քարացած զորք, և զարմանալի չէ, որ այս վայրի շուրջ ստեղծվել են բազմաթիվ ավանդություններ։

Գերեզմանատան կողքին կանգնած է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը IX դարի վերջին կառուցել է գեղարքունիքյան իշխան Սահակը։ Սա գմբեթավոր դահլիճ է՝ շարված խոշոր տաշված քարերից. ժամանակի ընթացքում գմբեթն ու ծածկը ավերվել են, ըստ ավանդության՝ լեկերի արշավանքների ժամանակ, սակայն տաճարի պատերը պահպանվել են։ Եկեղեցու շուրջ և ողջ դամբարանադաշտում հավաքված են բազմաթիվ խաչքարեր ու տապանաքարեր, իսկ այստեղ հայտնաբերված ամենահին արձանագրությունը խաչքարի վրա այժմ պահվում է Հայաստանի պատմության թանգարանում։

Խաչքարը պարզ տապանաքար չէ, այլ հայկական արվեստի առանձին տեսակ՝ ուղղաձիգ քարե սալ՝ փորագրված խաչով, որը շրջապատված է բուսական ու երկրաչափական զարդանախշով։ Նորատուսի վարպետները դարեր շարունակ կատարելագործել են այս արվեստը, և այսօր նրանց գործերը թույլ են տալիս հետևել, թե ինչպես է փոխվել քանդակի ոճը վաղ միջնադարից մինչև ուշ շրջան։ Հենց հուշարձանների այս անընդհատությունն ու խտությունն են Նորատուսի գերեզմանատունը դարձնում եզակի՝ նույնիսկ Հայաստանի հարուստ քարե ավանդույթի ֆոնին։

Նորատուսի շրջակա բնությունը բնորոշ է Սևանի ավազանին. բարձրլեռնային սարահարթ, քամիներին բաց արոտներ ու վարելահողեր, իսկ նրանց ետևում՝ լճի հայելին և հորիզոնում լեռնաշղթաները։ Տեղի կլիման խիստ է՝ երկար ու ցուրտ ձմեռ և կարճ, զով ամառ, ինչը սովորական է մոտ 1925 մետր բարձրությունների համար։ Գյուղի կյանքը վաղուց հիմնված է եղել երկրագործության և անասնապահության վրա՝ հացահատիկի ու կարտոֆիլի մշակություն, անասունների բուծում լեռնային մարգագետիններում. Սևանի ու Գավառի մոտ լինելը Նորատուսը կապում է ողջ մարզի տնտեսական կյանքի հետ։

Այսօր Նորատուսը Հայաստանի զբոսաշրջային քարտեզի նկատելի կետ է։ Ճանապարհորդներն այստեղ գալիս են խաչքարների գերեզմանատունը տեսնելու համար՝ հաճախ ուղևորությունը զուգակցելով Սևանի ափերի և Գեղարքունիքի հին հուշարձանների այցելության հետ։ Երկնքին բաց՝ քարե խաչերի այս հանդարտ դաշտը ուժեղ տպավորություն է թողնում և ակնառու հիշեցում է, թե որքան խորն է գնում այս երկրամասի պատմությունը։

Նորատուսը այն վայրն է, որտեղ բարձրլեռնային գյուղի առօրյա կյանքը կողք կողքի է հայ միջնադարի ամենաարտահայտիչ հուշարձաններից մեկի հետ։