Միջնատուն
Եզդիական բարձրադիր գյուղ Փամբակի լեռների հարավային լանջին

Ինչ վայր է սա

Միջնատուն գյուղը գտնվում է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Ալագյազ համայնքում՝ Փամբակի լեռների հարավային լանջին, ծովի մակերևույթից 2100 մ բարձրության վրա։ Գյուղը մոտ 51 կմ հեռու է մարզային կենտրոնից հյուսիս-արևելք, և հայտնի է նրանով, որ բնակչության մեծ մասը եզդիներ են՝ շրջանի հնագույն ժողովուրդներից մեկի ներկայացուցիչներ։

Փամբակի լեռնաշղթան Հյուսիսային Հայաստանի գրեթե ողջ լայնքով ձգվող լեռնաճյուղ է, որն անցնում է Արագածոտնի և Լոռու մարզերի սահմանի երկայնքով։ Միջնատունը բռնել է այդ լեռնաճյուղի հարավային լանջը, որտեղ կտրուկ վերելքները հերթագայում են ընդարձակ ալպյան արոտավայրերի հետ։ 2100 մ բարձրության վրա ամառը կարճ ու զով է, ձմեռը՝ ձնառատ ու երկար. այստեղ լեռնային մաքուր օդը և հորիզոնը, որտեղ երկինքը, կարծես, հենվում է խոտածածկ լանջերին, ձևավորում են գյուղի անկրկնելի կերպարը։

Միջնատունն Արագածոտնում բնակվող եզդիական համայնքի մի մասն է կազմում։ Բազմաթիվ եզդիներ Հայաստանում ապրում են հիմնականում հենց Արագածոտնի մարզում՝ կազմելով երկրի ամենախոշոր ազգային փոքրամասնությունը։ Եզդիները՝ եզակի կրոնական ավանդույթ ունեցող ժողովուրդ, որտեղ զրադաշտության, սուֆիական իսլամի և հին իրանական հավատալիքների տարրեր են համաձուլվել, Հայաստանում ունեն մի քանի տասնյակ հազար հոգու հասնող համայնք, որն աշխարհի ամենամեծ եզդիական սփյուռքներից մեկն է։ Միջնատունում եզդիական կյանքի կերպը պահպանվում է առօրյա սովորույթներում, բանավոր ավանդույթներում ու տոներում, որոնք սերնդեսերունդ փոխանցվում են։

XIX դարից պահպանված տվյալները ցույց են տալիս, որ 1831 թ. Միջնատունն ուներ 129 բնակիչ։ 1897 թ. այդ թիվը հասավ 686-ի, 1939 թ.՝ 763-ի (ամենաբարձր ցուցանիշ)։ XX դարի երկրորդ կեսին, ինչպես Հայաստանի շատ բարձրլեռնային գյուղերում, բնակչությունը նվազեց. 2001 թ. կար 178 բնակիչ, 2011 թ.՝ 203 բնակիչ։ Այս դինամիկան արտացոլում է դժվարամատչելի լեռնային բնակավայրերից մայրաքաղաք ու քաղաքային կենտրոններ արտահոսքի ընդհանուր միտումը։

Միջնատունի տնտեսությունը ավանդաբար հիմնված է անասնապահության վրա՝ բարձրադիր արոտավայրերն օգտագործելով ոչխարների հոտերի ու ձիախմբերի արոտի համար։ Փամբակի լեռների ընդարձակ ալպյան մարգագետիններն ավանդաբար ծառայել են ամառային արոտ ու խոտհարք, ինչը ձմռան կերի ապահովման հիմքն է կազմել։ 2100 մ բարձրության վրա հացահատիկային մշակաբույսերի արդյունաբերական աճեցումը հնարավոր չէ, ուստի անասնապահությունը մնում է տեղական տնտեսության հիմնասյուն։

Վարչականորեն Միջնատունը 2017 թ. հունիսից մտնում է Ալագյազ համայնքի կազմ, որն իրեն միավորում է մի քանի բարձրլեռնային գյուղ։ Փոստային ինդեքս՝ 0422։ Ամենամոտ խոշոր բնակավայրը Ապարանն է, ուր մարզի կենտրոնն է, իսկ Միջնատուն տանող ճամփան անցնում է լեռնային ճանապարհով։

Ճամփորդների համար, ովքեր հետաքրքրվում են եզդիների մշակույթով ու Հայաստանի բնական լանդշաֆտներով, Միջնատունն իսկական ու քիչ հայտնի ուղղություն է։ Գյուղի շրջակայքն առաջարկում է տրեքինգ Փամբակի լեռների լանջերով, տեսարժան հայկական ու կովկասյան բնություն, ինչպես նաև ծանոթանալու հնարավորություն կենդանի եզդիական ժողովրդական ավանդույթի, որը ստեղծվել և պահպանվել է Արագածոտնի լեռներում։

Միջնատուն — բարձրլեռնային անդորրություն, որտեղ եզդիական ժողովրդական ավանդույթը հանդիպում է Փամբակի լեռների բնության կոնքի հետ՝ վկայելով Հայաստանի բազմաձայն մշակութային ժառանգության մասին։