Ներքին Թալին
Ներքին Թալին՝ Արագածի ստորոտի հրաբխային սարահարթին

Ինչ վայր է սա

Ներքին Թալինը Հայաստանի Արագածոտնի մարզի փոքր գյուղ է, որը փռված է Արագած լեռան հարավ-արևմուտքում ընկած բարձր հրաբխային սարահարթին՝ ծովի մակարդակից մոտ 1789 մետր բարձրության վրա։ Իր անունը ստացել է հարևան Վերին Թալինի՝ այսօրվա Թալին քաղաքի հետ զույգ կազմելով. պատմականորեն այս կողմը բաժանվում էր վերին և ստորին մասերի, և Ներքին Թալինը հենց ստորին՝ լանջով ներքև ընկած մասն է։ Թալինի շրջանի այս հանգիստ երկրագործական բնակավայրի ճակատագիրը վաղուց կապված է եղել այս քամոտ դաշտերով անցնող մեծ ճանապարհի հետ։

Թալինի սարահարթը, որի վրա կանգնած է Ներքին Թալինը, Արագածոտնի առավել բնորոշ բնապատկերներից է՝ բաց, գրեթե անտառազուրկ, հրաբխային տուֆից կազմված բարձրավանդակներ, որոնք Արագածի ստորոտից ձգվում են դեպի արևմուտք։ Մոտ 1789 մետր բարձրության վրա ձմեռը երկար է ու ձյունառատ, իսկ ամառը՝ կարճ, բայց արևառատ. ջուրն ու արոտավայրերը տեղի բնակիչների կյանքը պայմանավորել են շատ ավելի վաղ, քան ժամանակակից ճանապարհները։ Տուֆը՝ սև, մոխրագույն ու կարմրավուն, ծառայել է և՛ որպես տների ու ցանկապատերի շինաքար, և՛ որպես ֆոն այն ամենի համար, ինչ մարդը կառուցել է այս հողի վրա։

Գլխավոր պատմական հուշարձանը, որ Ներքին Թալինի անունն ընդմիշտ կապել է անցյալի հետ, Թալինի քարավանատունն է, որը ժողովուրդն անվանում էր «Դևեկի»՝ ուղտաքարավանավարների իջևանատուն։ Այն XII–XIII դարերում կառուցել են Զաքարյանները՝ Վերին և Ներքին Թալինի միջև, Դվինից Անի տանող հռչակավոր մետաքսի առևտրական ճանապարհի վրա։ Ներքին Թալինից Անի մնում էր մոտ մեկ օրվա ճանապարհ, և քարավանների համար սա կարևոր կանգառ էր։

Քարավանատունը խոշոր կառույց էր՝ ուղղանկյուն, մոտ 73 մետր երկարությամբ և 37 մետր լայնությամբ շինություն, շարված սև, մոխրագույն ու կարմրավուն տուֆից՝ շաղախով։ Այն կարող էր ընդունել մինչև երեք հարյուր բեռնված ուղտաքարավան։ Ներսում երկու հյուրասրահներ բաժանվում էին մեծ ներքին բակ-շուկայով, որտեղ կանգ առած վաճառականները տոնավաճառներ էին կազմակերպում և վաճառում տեղի գյուղական ապրանքները։ Այսօր միջնադարյան առևտրի այս հանգուցակետից պահպանվել են միայն առանձին հատվածներ, բայց դրանք էլ հիշեցնում են, թե որքան աշխույժ խաչմերուկ էր այս վայրը։

Ներքին Թալինի գյուղական կյանքն այսօր էլ հենվում է այն բանի վրա, ինչ վաղուց կերակրել է սարահարթը՝ երկրագործության և անասնապահության։ Քարքարոտ, բայց բերրի հրաբխային հողերին ցանում են հացահատիկ, պահում խոշոր եղջերավոր անասուն և ոչխար՝ օգտվելով ընդարձակ լեռնային արոտներից։ Սա առողջարան կամ քաղաք չէ, այլ սովորական հայկական լեռնային գյուղ, որտեղ տարվա կշռույթը որոշում են ցանքսը, արածեցումն ու բերքահավաքը, իսկ քարե տներն ու տնտեսական բակերը կառուցված են նույն տեղական տուֆից, որ դարեր առաջ գնում էր շինությունների։

Ներքին Թալին արժե մտնել հուշարձաններով հարուստ Թալինի կողմն ուսումնասիրելիս։ Մոտակայքում է Թալին քաղաքն իր միջնադարյան եկեղեցիներով, ոչ հեռու բարձրանում է Դաշտադեմի ամրոցը, իսկ մի փոքր այն կողմ՝ Մաստարայի ու Արուճի վաղ միջնադարյան եկեղեցիները։ Իսկ գյուղն ինքը տալիս է այն, ինչ չես գտնի աղմկոտ զբոսաշրջային կետերում՝ բարձրլեռնային դաշտի լռությունը, սարահարթի վրայի բաց երկինքը և այն հին ճանապարհի զգացողությունը, որով ժամանակին քարավանները գնում էին Դվինից Անի։

Ներքին Թալինը համեստ ու հանդարտ վայր է, բայց ազնիվ իր ինքնության մեջ՝ բարձրություն, քամի, տուֆ և հիշողություն այն մեծ առևտրական ճանապարհի, որ անցել է Արագածի ստորոտի այս դաշտերով։