Սուսեր
Հանգիստ լեռնային գյուղ Արագածոտնի արևմուտքում, հիմնված 1870-ական թվականներին

Ինչ վայր է սա

Սուսերը փոքր լեռնային գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևմուտքում, Թալինի համայնքում։ Այն փռված է ծովի մակարդակից մոտ 1575 մետր բարձրության վրա, Աշտարակից շուրջ 66 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, և պատկանում է արևմտյան Արագածոտնի սարահարթներով սփռված այն ոչ բազմամարդ, բայց իր հողին ամուր կառչած բնակավայրերի շարքին։

Իր այժմյան անունը Սուսերը ստացել է համեմատաբար ուշ․ նախկինում այն կրել է թյուրքական անվանում, որն արտացոլված է նաև հին «Քյալաշբեկ» ձևի մեջ։ Վերանվանումը տեղավորվում է մարզի հայկական գյուղերի ընդհանուր պատմության մեջ, որտեղ XX դարում շատ տեղանուններ փոխարինվել են հայերենով։ Այս վայրի խոր հնության մասին գրավոր վկայություններ քիչ կան, և ավելի ճիշտ է Սուսերի մասին խոսել որպես փոքր, հանդարտ լեռնային բնակավայրի, որի պատմությունը սերտորեն կապված է շրջակա սարահարթների երկրագործական ու անասնապահական կենցաղի հետ։

Սուսերի առաջացումը վերագրվում է 1870-ական թվականներին։ Դա հաստատում է նաև բնակչության թվի փոփոխությունը․ 1873 թվականի առաջին հայտնի մարդահամարն այստեղ գտել է ընդամենը մոտ 60 բնակիչ, XIX դարի վերջին նրանց թիվը հասել է մոտ երկու հարյուրի, իսկ խորհրդային տասնամյակներին գյուղն աճել է մինչև երեք հարյուրից ավելի մարդ։ Բնակիչների թվով իր ամենաբարձր կետին այն հասել է դարերի սահմանին՝ 2001 թվականին մոտ 346 մարդ, որից հետո, ինչպես Հայաստանի շատ լեռնային գյուղեր, սկսել է կամաց դատարկվել։ 2011 թվականի մարդահամարով Սուսերում հաշվվել է 268 բնակիչ։

Գյուղը գտնվում է արևմտյան Արագածոտնի բարձրլեռնային, բաց տեղանքում՝ դեպի Թալին և այնուհետև Արագած լեռնազանգված ձգվող լանջերին։ 1575 մետր բարձրությունը պայմանավորում է թե՛ կլիման, թե՛ կյանքի ողջ ռիթմը․ ձմեռներն այստեղ ցուրտ են ու ձյունառատ՝ հունվարյան միջին ջերմաստիճանով մոտ մինուս ութ աստիճան, իսկ կարճ ամառը մեղմ է և ոչ տոթ՝ հուլիսին մոտ քսան աստիճան։ Տեղումները բավարար են, ամենաշատը՝ ուշ գարնանը, ինչը սնում է լեռնային արոտներն ու խոտհարքները։

Սուսերի տնտեսական կյանքը, ինչպես հարևան սարահարթային գյուղերինը, հենվում է առաջին հերթին անասնապահության և դրա հետ կապված դաշտավարության վրա։ Զով ամառն ու խոտի առատությունը նպաստում են խոշոր և մանր եղջերավոր անասունների բուծմանը, իսկ վարելահողերում աճեցնում են բարձրությանն ու կարճ տաք եղանակին հարմարված հացահատիկ և կերային մշակաբույսեր։ Սա համեստ, աշխատանքային կենցաղ է, բնորոշ լեռնային Հայաստանին, որտեղ ընտանիքի բարեկեցությունը չափվում է հոտով, պատրաստված խոտով և հավաքած բերքով։

Սուսերը զբոսաշրջային կենտրոն չէ և բարձրաղաղակ հուշարձաններ չի պահպանում, բայց հենց այս համեստության մեջ է նրա հմայքը։ Այստեղ արժե մի կողմ թեքվել նրան, ով անցնում է արևմտյան Արագածոտնով՝ բարձրլեռնային լռության, շրջակա լեռնաշղթաների լայն տեսարանների և անշտապ գյուղական կենցաղի համար։ Այստեղից հարմար է շարունակել ճանապարհը դեպի Թալին՝ իր միջնադարյան տաճարներով, կամ դեպի Արագածի ստորոտ՝ երկրի ամենաբարձր գագաթը, որի լանջերը պայմանավորում են ողջ մարզի դիմագիծը։

Սուսերը մնում է կենդանի, թեև ոչ բազմամարդ լեռնային գյուղ՝ հանդարտ վկան այն բանի, թե ինչպես մարդիկ արդեն մեկուկես դար բնակեցնում են Արագածոտնի դաժան, բայց առատ սարահարթերը։