Կարմրաշեն
Արագածի արևմտյան լանջերի բարձրլեռնային «կարմիր գյուղը»

Ինչ վայր է սա

Կարմրաշենը փոքր հայկական գյուղ է Արագածոտնի մարզի հյուսիս-արևմուտքում՝ մարզկենտրոնից շուրջ 56 կիլոմետր հեռու, ծովի մակերևույթից մոտ երկու հազար մետր բարձրության վրա։ Սա Արագած լեռնազանգվածի արևմտյան նախալեռների բնորոշ բարձրլեռնային բնակավայր է, որտեղ կյանքը վաղուց հիմնված է անասնապահության և կերային կուլտուրաների մշակության վրա։

Գյուղը փռված է Արագածի ստորոտի բաց սարահարթին՝ լայն արոտավայրերի, քարքարոտ դաշտերի և հեռավոր հորիզոնների երկրում։ Մոտ 2000–2065 մետր բարձրությունն այստեղ ամեն ինչ է որոշում. օդը նոսր է ու մաքուր, ամառը՝ կարճ և ոչ տոթ, իսկ ձմեռը՝ երկար և ձյունառատ։ Կլիման չափավոր ցուրտ է և խոնավ. տարեկան միջին ջերմաստիճանը մնում է մոտ 4–5 աստիճանի սահմաններում, հունվարը ցրտաշունչ է, իսկ ամենաառատ անձրևները թափվում են ուշ գարնանը, երբ սարահարթը կարճ ժամանակով կանաչում է։

Կարմրաշենն իր անունը կրում է «կարմիր» արմատից. անվանումը կարելի է հասկանալ որպես «կարմիր գյուղ»։ Նախկինում՝ մինչ հայկական անվան վերադարձը, բնակավայրը կոչվում էր Կրմզլու՝ թյուրքական բառ նույն՝ «կարմիր» իմաստով։ Այսպես՝ հին և նոր անունները խոսում են միևնույն երանգի մասին՝ այս լանջերի կարմրավուն քարի և հողի, որոնց վրա կանգնած են տները։

Կարմրաշենի այսօրվա բնակիչները Արևմտյան Հայաստանից տեղափոխվածների սերունդներն են։ Գյուղացիների նախնիները եկել են Վանից, Ալաշկերտից, Կարսից և Սասունից՝ փրկվելով XX դարասկզբի աղետներից և իրենց հետ բերելով բարբառներ, արհեստներ ու լքված հայրենիքի հիշողությունը։ Այս առումով Կարմրաշենը նման է Արագածի սարահարթի շատ գյուղերի, որոնց բնակչությունը ձևավորվել է այդ ժամանակների գաղթականներից։

Երկրամասի պատմությունը կողմ չանցավ գյուղին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրերին՝ 1918 թվականի մայիսի վճռորոշ Սարդարապատի ճակատամարտի ընթացքում, որը կասեցրեց հարձակումը Հայաստանի սրտի վրա, Կարմրաշենի շրջակայքը հայտնվեց ռազմական գործողությունների գոտում։ Փոքրիկ լեռնային գյուղի համար սա մեծ պատմությանը հազվադեպ հպումն է, որ հետք է թողել բնակիչների հիշողության մեջ։

Չնայած համեստ չափերին՝ Կարմրաշենը հարուստ է հուշարձաններով։ Գյուղում պահպանվել է XIX դարի կեսերին կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին և ավելի հին Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին։ Մոտակայքում կան ժայռափոր սրբատեղի, հին ամրոցի ավերակներ և մի քանի խաչքարեր՝ քանդակազարդ քարե խաչեր, որոնցով այնքան հարուստ է հայկական լեռնաշխարհը։ Այս հուշարձանները վկայում են վայրի վաղեմի և չընդհատված կյանքի մասին։

Այսօր Կարմրաշենն ապրում է բարձրլեռնային գյուղական սովորական կենցաղով։ Հիմնական զբաղմունքներն են անասնապահությունն ու կերային խոտերի և կուլտուրաների մշակությունը, ինչը բնական է այսքան բարձր և զով վայրի համար, որտեղ հացահատիկն ու այգիները ավելի դժվար են աճում, քան մարգագետիններն ու հոտերը։ Շրջակայքով անցնում է երկաթուղին՝ Թալինի մոտ գտնվող կայարանով, որը կապում է Արագածոտնի այս անկյունը երկրի մնացած մասի հետ։

Հյուսիս-արևմտյան Արագածոտնով ճանապարհորդողների համար Կարմրաշենը հետաքրքիր է հենց իր անկեղծությամբ. հանդարտ քարե գյուղ Արագածի սպիտակ գագաթի ներքո, հին եկեղեցիներ ու խաչքարեր, քամիներին բաց արոտներ և լեռնային կյանքի դանդաղ ռիթմ։ Սա զբոսաշրջային կենտրոն չէ, այլ կենդանի բարձրլեռնային բնակավայր՝ վայր, որտեղ զգում ես հայկական լեռնաշխարհի շունչը՝ առանց որևէ զարդարանքի։

Կարմրաշենն Արագածի գագաթի ներքո ընկած արևմտյան Արագածոտնի իսկական բարձրլեռնային գյուղ է, որտեղ կարմրավուն քարը, հին եկեղեցիներն ու Արևմտյան Հայաստանից եկած գաղթականների հիշողությունը հյուսվում են իրար։