Կարբի
Քասաղի վրա հնագույն գյուղ՝ հինգ դարի տաճարների պահապան

Ինչ վայր է սա

Կարբին Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Աշտարակի համայնքի խոշոր ու հնագույն գյուղ է, որը փռված է ծովի մակարդակից շուրջ 1310 մետր բարձրության վրա՝ Քասաղ գետի հովտի մոտ, Աշտարակ քաղաքից ոչ հեռու։ Սա ոչ առողջարան է, ոչ քաղաք, այլ կենդանի գյուղական բնակավայր՝ ավելի քան երեքուկես հազար բնակիչներով, որի գլխավոր արժեքը մեկ գյուղի համար հազվադեպ՝ միջնադարյան և ուշ միջնադարյան հայկական եկեղեցիների խտությունն է։

Կարբի գյուղը կանգնած է հին հայկական քաղաքի տեղում, որի ավերակները, ըստ XIX դարի վկայությունների, տարածվում էին ներկայիս բնակավայրի սահմաններից շատ ավելի հեռու։ Այդ հին քաղաքը անկում ապրեց ու ավերվեց XVII դարի ավերիչ պարսկական արշավանքների ընթացքում, որից հետո կյանքը կենտրոնացավ գյուղում՝ ժառանգելով անունն ու հուշարձանների մի մասը։ Կարբի անունը պատկանում է Արարատյան դաշտի հայկական տեղանունների հնագույն շերտին և հանդիպում է աղբյուրներում շատ վաղ ժամանակներից։

Աշխարհագրությունը ձևավորել է գյուղի դիմագիծը. այն փռված է Քասաղ գետի հովտի մոտ, որը հին ժամանակներում երբեմն կոչվում էր հենց գյուղի անունով։ Քասաղը հոսում է Արագածի ու Ծաղկունյաց լեռների հարավային լանջերից դեպի Արարատյան հարթավայր, և Կարբին զբաղեցնում է լեռների ու դաշտի միջև ընկած անցումային գոտին. այստեղից էլ՝ 1310 մետր չափավոր բարձր դիրքը, զով գիշերները և շուրջը փռված բերրի, ոռոգվող արտերը։ Աշտարակի ու մարզկենտրոնի մերձավորությունը գյուղը դարձնում է հնուց խիտ բնակեցված և մշակված երկրամասի մի մասը։

Կարբիի գլխավոր տեսարժան վայրը նրա տաճարներն են՝ ընդգրկելով հայ ճարտարապետության հինգ դար։ Կենտրոնում կանգնած է Սուրբ Աստվածածին եռանավ բազիլիկը, որը կառուցվել է 1691–1693 թվականներին, և որի կողքին վեր է խոյանում առանձին կանգնած զանգակատունը՝ ավելի վաղ՝ 1338 թվականից։ Միջնադարյան շերտին են պատկանում Սուրբ Գևորգ եկեղեցին (հայտնի նաև Սուրբ Կիրակի անունով), որը թվագրվում է XI–XIII դարերով, և Զարգարենց Ժամ մատուռը՝ նույն XI–XIII դարերից։

Այս կառույցներից բացի՝ գյուղի շրջակայքում պահպանվել են պաշտվող սրբավայրեր՝ Ծիրանավոր մատուռը և Թուխ Մանուկ ժողովրդական ուխտատեղին, որը հայկական գյուղերին բնորոշ պաշտամունքի վայր է։ Խաչքարների ու հին քաղաքի մնացորդների հետ միասին այս համույթը Կարբին դարձնում է Արագածոտնի հուշարձաններով հարուստ անկյուն, որտեղ պատմությունը կարդացվում է անմիջապես քարի մեջ։

Կարբիի տնտեսական կյանքը, ինչպես Արարատյան դաշտի այս հատվածի գյուղերի մեծ մասինը, հիմնված է երկրագործության վրա. ոռոգվող այգիներն ու արտերը, խաղողի այգիներն ու բանջարանոցները կերակրում են գյուղը ոչ թե մեկ դար։ Ժողովրդագրությունը վկայում է նրա կենսունակության մասին. եթե 1865 թվականին այստեղ հաշվվում էր մոտ 646 բնակիչ, իսկ XX դարի սկզբին՝ շուրջ 1447 հայ, ապա 2011 թվականին բնակչությունը հասել է 3666 մարդու, ինչը Կարբին դարձնում է մարզի խոշոր գյուղերից մեկը։

Արագածոտնով ճանապարհորդողներին Կարբին արժե այցելել՝ բուն գյուղական Հայաստանի մեջ խաղաղ ընկղմվելու համար՝ իր դարավոր տաճարներով։ Այստեղից հարմար է շարունակել ճանապարհը դեպի հարևան Աշտարակի հուշարձանները, դեպի վեհաշուք Արագածի ստորոտը կամ Քասաղի հովտի այլ գյուղեր, սակայն ինքը՝ գյուղը՝ Սուրբ Աստվածածին բազիլիկով ու հին զանգակատնով, արժանի է հանգիստ կանգառի։

Կարբին շքեղ ցուցափեղկ չէ, այլ իսկական հայկական գյուղ, որտեղ հին քաղաքը, միջնադարյան եկեղեցիներն ու կենդանի գյուղական կենցաղը գոյակցում են կողք կողքի՝ Քասաղի բարձր ափին։