Հարթավան
Լեռնային գյուղ Արագածոտնի արևելքում՝ Աշտարակ-Ապարան ճանապարհին

Ինչ վայր է սա

Հարթավանը գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևելքում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1870 մետր բարձրության վրա, Քասախ գետի հովտի և Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի լանջերի միջև ընկած նախալեռներում։ Սա հանգիստ երկրագործական գյուղ է՝ շուրջ ինը հարյուր երեսուն բնակչով, որը ձգվում է Աշտարակ քաղաքը Ապարանի հետ կապող ճանապարհի երկայնքով։

Հարթավանը գտնվում է Աշտարակից 22 կիլոմետր հյուսիս և Ապարանից 16 կիլոմետր հարավ-արևելք՝ շրջապատված փոքր լեռնային գյուղերով. Շենավանը երկու կիլոմետր արևմուտք է, Քուչակը՝ հինգ կիլոմետր հյուսիս, իսկ Երնջատափը, Ապնագյուղն ու Արան սփռված են հարակից հովիտներում։ Երկու քաղաքների միջև ընկած այս դիրքը վաղուց Հարթավանը դարձրել է ճանապարհամերձ գյուղ՝ Քասախի հովտի և Ապարանի սարահարթի միջև երթևեկության ճանապարհին։

1870 մետր բարձրությունը պայմանավորում է և՛ բնությունը, և՛ կենցաղը։ Կլիման այստեղ ամռանը չոր է ու շոգ, ձմեռը՝ ցուրտ և ձյունառատ, ինչպես արագածոտնյան լեռնավայրերում է ընդունված. բաց լանջերն ու քարքարոտ դաշտերը շրջապատում են բնակելի թաղամասը։ Գյուղից յոթ կիլոմետր հյուսիս-արևելք՝ Քասախ գետի վրա, բարձրանում է Ապարանի ջրամբարի պատվարը՝ խոշոր ջրամբար, որը սնում է Արարատյան դաշտի ոռոգման համակարգերը և այս կողմերի նշանավոր ուղենիշն է։

Հարթավանի գլխավոր պատմական տեսարժան վայրը Աստվածընկալ եկեղեցին է, որի կառուցումն ու վերակառուցումները վերագրվում են V–XIII դարերին։ Կողքին պահպանվել է XIII դարի փոքրիկ մատուռ։ Այս հուշարձանները վկայում են վայրի վաղ քրիստոնեական անցյալի մասին և այն մասին, որ այս տեղում բնակավայրը գոյություն ունի դարեր շարունակ՝ ողջ շրջակայքի հետ ապրելով բնակչության ու տնտեսական կենցաղի փոփոխությունները։

Հարթավանի բնակչության թիվը վերջին երկու դարերում նկատելիորեն տատանվել է. XIX դարի սկզբին երկու հարյուրից պակաս մարդուց այն XIX դարի վերջին հասել է գրեթե յոթ հարյուրի, ապա նվազել XX դարի առաջին կեսին և կրկին աճել խորհրդային ու հետխորհրդային տարիներին։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով գյուղում ապրում էր մոտ 930 մարդ։ Նրանց կյանքի հիմքը մնում է գյուղատնտեսությունը՝ դաշտավարությունը, այգեգործությունն ու անասնապահությունը, որոնք սովորական են Արագածոտնի լեռնային գյուղերի համար։

Հարթավանի բնիկներից հայտնի է քանդակագործ Ռաֆիկ Գարեգինի Խաչատրյանը։ Գյուղի տնտեսության խոցելիությունը բնական աղետների առջև շոշափելի է. այսպես, 2008 թվականի հոկտեմբերի 10-ին մեկուկես ժամ տևած կարկուտը վնասել է պտղատու ծառերը Հարթավանում և հարևան Շենավանում՝ հիշեցում, թե որքան է այստեղի այգեգործությունը կախված եղանակից։

Աշտարակ-Ապարան ճանապարհով անցնողի համար Հարթավանը հետաքրքիր է հանգիստ լեռնային տեսարաններով, հին Աստվածընկալ եկեղեցով և Ապարանի ջրամբարին մերձ լինելով։ Այստեղից հարմար է շարունակել ճանապարհը դեպի արևելյան Արագածոտնի այլ բնակավայրեր և Ծաղկունյաց լեռների ստորոտը՝ զգալով հայկական լեռնաշխարհի անշտապ կենսառիթմը գրեթե երկու հազար մետր բարձրության վրա։

Հարթավանը համեստ, բայց ամբողջական լեռնային գյուղ է, որտեղ հին եկեղեցին, ճանապարհամերձ դիրքն ու երկրագործական կենցաղը միախառնվում են՝ կազմելով արևելյան Արագածոտնի բնորոշ դիմագիծը։