Հակո
Հանգիստ եզդիաբնակ գյուղ Արագածոտնի լեռնաշխարհում

Ինչ վայր է սա

Հակոն Հայաստանի Արագածոտնի մարզի փոքր գյուղ է՝ ծովի մակարդակից մոտ 1420 մետր բարձրության վրա, մարզկենտրոնից շուրջ 64 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։ Սա եզդիաբնակ գյուղ է. նրա բնակիչները պատկանում են եզդիների համայնքին, որն Արագածոտնի հյուսիս-արևմուտքի բնակչության նկատելի մասն է կազմում։ Այսօր Հակոն հանգիստ, սակավամարդ լեռնային բնակավայր է՝ անասնապահների ու հողագործների ավանդական կենցաղով։

Գյուղը փռված է Արագած զանգվածից հյուսիս-արևմուտք ընկած բաց, քամոտ լեռնալանջերին՝ ընդարձակ արոտավայրերի ու քարքարոտ մարգագետինների եզերքին։ 1420 մետր բարձրությունն այստեղ ամեն ինչ է որոշում՝ երկար ու ձյունառատ ձմեռը, կարճ, բայց խոտառատ ամառը և ցերեկվա ու գիշերվա ջերմաստիճանների կտրուկ տարբերությունները։ Հակոյի շրջակայքը բնորոշ հայկական լեռնաշխարհ է՝ անտառազուրկ բլուրներ, հրաբխային քարի ելուստներ և հեռավոր գագաթների գիծ հորիզոնում։

Հակո ներկայիս անունը գյուղը ստացել է համեմատաբար վերջերս. այն պաշտոնապես վերանվանվել է 2006 թվականի հուլիսի 4-ին։ Նմանատիպ վերանվանումներ հետխորհրդային տարիներին տարածվեցին Հայաստանի բազմաթիվ գյուղերում՝ ամրապնդելով բնակիչներին հարազատ տեղական ձևերը նախկին վարչական անվանումների փոխարեն։ Պատմական վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Հակոն ժամանակին զգալիորեն ավելի մարդաշատ էր. XX դարի կեսերին և երկրորդ կեսին այստեղ ապրում էր չորս-հինգ հարյուր մարդ, մինչդեռ 2010-ականների սկզբին բնակչությունը նվազել էր մինչև շուրջ 95 բնակիչ։ Այս նվազումը մարզի բարձրլեռնային ու սահմանամերձ շատ գյուղերի ընդհանուր ճակատագիրն է։

Հակոն Արագածոտնի եզդիաբնակ գյուղերից մեկն է, և հենց դրանում է նրա առանձնահատուկ մշակութային դիմագիծը։ Եզդիները էթնոկրոնական համայնք են՝ իրենց լեզվով, սովորույթներով ու հավատքով, և հենց Արագածոտնի մարզում է կենտրոնացած Հայաստանի եզդիների ամենամեծ մասը։ Նման գյուղի կյանքը հյուսվում է ազգակցական ու համայնքային կապերի, ավանդական տոների ու ծեսերի շուրջ, որոնք փոխանցվում են սերնդեսերունդ։ Ուստի Հակոն հետաքրքիր է առաջին հերթին ոչ թե առանձին հուշարձաններով, այլ հայկական լեռնաշխարհի հնագույն համայնքներից մեկի կենդանի կենցաղով։

Գյուղի տնտեսական հիմքը անասնապահությունն ու կերային կուլտուրաների մշակությունն են։ Հակոյի շուրջ բարձրլեռնային մարգագետինները վաղուց ծառայում են որպես արոտավայրեր. բնակիչները խոշոր եղջերավոր անասուն են պահում, երկար ձմռան համար կեր են պատրաստում, և տարվա ռիթմն այստեղ առ այսօր որոշվում է արածեցմամբ, խոտհարքով ու հոտերի խնամքով։ Սա համեստ, բայց կայուն կենսակերպ է, որը դարեր շարունակ կերակրել է այս կողմի լեռնային գյուղերը, որտեղ հողագործությունը սահմանափակ է խիստ կլիմայով ու քարքարոտ հողով։

Արագածոտնի հյուսիս-արևմուտքով ճանապարհորդողին Հակոն կգրավի ոչ թե աղմկոտ տեսարժան վայրերով, այլ բարձրլեռնային խորքի հենց մթնոլորտով՝ լայն տեսարաններով, լռությամբ և եզդիաբնակ գյուղի կենցաղին ծանոթանալու հնարավորությամբ։ Այստեղից բացվում են հեռուները դեպի մարզի հրաբխային գագաթներ, իսկ Հայաստանի այս անկյունը՝ նրա հյուսիս-արևմտյան սահմաններին մոտ, մնում է ամենաինքնատիպ ու քիչ զբոսաշրջային վայրերից մեկը։ Այստեղ արժե այցելել հարազատության համար՝ լեռնային ընդարձակության և սերունդներ շարունակ գրեթե անփոփոխ մնացած կենցաղին հանդիպելու համար։

Հակոն Արագածոտնի լեռնաշխարհի համեստ, բայց իսկական գյուղ է՝ վայր, որտեղ լռությունը, ընդարձակությունն ու եզդիների համայնքի դարավոր կենցաղն ավելի շատ բան են ասում, քան ցանկացած ուղեցույցի աստղ։