Կանչ
Եզդիական գյուղ Արագածի արևմտյան լանջերին՝ Արտենի հրաբխի ստորոտում

Ինչ վայր է սա

Կանչը (նախկին անվանումը՝ Գյալտո) Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևմուտքում գտնվող փոքրիկ լեռնային գյուղ է, որը մտնում է Արևուտ համայնքի մեջ։ Այն փռված է մոտ 1470 մետր բարձրության վրա՝ Արագած լեռնազանգվածի արևմտյան բարձրավանդակում, Արտենի հրաբխի մերձակայքում, և մարզի եզդիական բնակավայրերից է։ Սա հանգիստ, սակավամարդ վայր է՝ բարձրլեռնային անասնապահ համայնքի չափված կենցաղով։

Կանչը գտնվում է մարզկենտրոն Աշտարակից մոտ 61 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք՝ արևմտյան Արագածոտնի բլրապատ հրաբխային տարածքում։ Գյուղ տանող ճանապարհը Թալին քաղաքից ձգվում է դեպի արևմուտք՝ հարևան գյուղերով, և բարձրանում է դեպի Արտենի լեռան հյուսիսային լանջերը։ Շրջակա բնապատկերը բնորոշ է այս կողմերին՝ քարքարոտ դաշտեր, ցրված սառած լավայի ժայռաբեկորներ և կանաչ մարգագետիններ, որոնք բացվում են դեպի Արարատյան դաշտը։ Տեղի յուրաքանչյուր բնակավայր կուչ է եկել իր առվի կիրճին, իսկ բարձրավանդակն ինքը քամոտ է և տարվա մեծ մասը մնում է զով։

1470 մետր բարձրությունը պայմանավորում է խստաշունչ, խոնավ կլիմա՝ երկար ու ցուրտ ձմեռով և կարճ, մեղմ ամառով։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը մոտ 7–8 աստիճան է. հունվարը ամենացուրտ ամիսն է՝ մոտ մինուս ութ աստիճան միջին ցուցանիշով, իսկ հուլիսին օդը տաքանում է քսան աստիճանից փոքր-ինչ ավելի։ Տարվա ընթացքում թափվում է շուրջ 410 միլիմետր տեղումներ՝ ամենաշատը գարնան վերջին։ Այս պայմանները նպաստում են ոչ թե հողագործությանը, այլ արոտային անասնապահությանը, որը վաղուց տեղի տնտեսության հիմքն է։

Իր կազմով Կանչը Արագածոտնի եզդիական գյուղերից է. մարզում պատմականորեն ձևավորվել է զգալի եզդիական համայնք։ Այս լեռնային գյուղերի եզդիները ավանդաբար զբաղվել են անասնապահությամբ՝ ոչխար և խոշոր եղջերավոր անասուն բուծելով Արագածի և Արտենիի ընդարձակ բարձրլեռնային մարգագետիններում։ Բնակիչների թիվն այստեղ փոքր է և վերջին հարյուրամյակում նկատելիորեն նվազել է. եթե նախապատերազմյան տասնամյակներին գյուղում ապրում էր ավելի քան չորս հարյուր մարդ, ապա 2010-ականների սկզբին մնացել էր մոտ հարյուրը։ Սա խաղաղ վայր է, որտեղ կյանքը ենթարկվում է սեզոնային աշխատանքների և հոտերի խնամքի ռիթմին։

Շրջակայքի գլխավոր տեսարժան վայրն ինքը Արտենի լեռն է՝ հանգած հրաբուխ, որի լանջերը հնագույն ժամանակներից օբսիդիանի աղբյուր են ծառայել։ Նրա գագաթին պահպանվել են ուրարտական և միջնադարյան դարաշրջաններին վերաբերող խոշոր ամրոցի մնացորդներ, իսկ հարավ-արևելյան լանջերին գտնվում է քարի դարի հայտնի հնավայրը։ Այս կողմեր եկողին գրավում են ոչ թե բուն Կանչի աղմկոտ հուշարձանները, որոնք այստեղ սակավ են, այլ արևմտյան Արագածի խստաշունչ գեղեցկությունը՝ Արարատյան դաշտի համայնապատկերները, հրաբխային բարձրավանդակով սփռված հին ամրոցներն ու հնավայրերը, և լեռնային գյուղի անշտապ կենցաղը։

Կանչը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես պատուհան դեպի Հայաստանի քիչ ծանոթ կողմը՝ Արտենիի ստորոտում, հրաբխային բնապատկերների մեջ ապրող բարձրլեռնային եզդիական գյուղերի աշխարհը։