Գեղաձոր
Բարձրլեռնային գյուղ Արագածի արևելյան լանջերին

Ինչ վայր է սա

Գեղաձորը հայկական լեռնային գյուղ է Արագածոտնի մարզում, որը փռված է Արագած լեռնազանգվածի արևելյան լանջերին՝ ծովի մակարդակից մոտ 2190 մետր բարձրության վրա։ Սա Հայկական լեռնաշխարհի բնորոշ բարձրլեռնային բնակավայր է՝ սակավամարդ, հանգիստ, ապրող կարտոֆիլի դաշտերով ու անասնապահությամբ։

Գտնվելով Արագածոտնի մարզում՝ Գեղաձոր գյուղը տարածվում է Արագածի ընդարձակ լանջերին՝ հարևան Ծաղկավիտ և Խնաբերդ գյուղերի մերձակայքում։ Շրջակայքը մտնում է Ծաղկահովտի համայնքի մեջ՝ մարզի այն բարձրլեռնային կլաստերներից մեկը, որոնք սփռված են Հայաստանի ամենախոշոր հրաբխային զանգվածի ստորոտներով ու սարահարթերով։ Այստեղից բոլոր կողմ բացվում են անտառազուրկ բարձրավանդակների, քարքարոտ լեռնաշղթաների ու Արագածի հեռավոր գագաթների տեսարանները։

Մոտ 2190 մետր բարձրությունը որոշում է կյանքի ողջ կենցաղը։ Կլիման այստեղ ալպիական է՝ ձմեռները ցուրտ են, միջին ջերմաստիճանով մոտ −6…−8 աստիճան և կայուն ձյունածածկույթով, իսկ ամառը կարճ է ու զով՝ հազվադեպ անցնելով 16…18 աստիճանից։ Տարեկան տեղումները կազմում են մոտ 450–600 միլիմետր, գերակշռում են արևմտյան և հարավ-արևմտյան քամիները։ Այս դաժան, բայց մաքուր լեռնային միջավայրը ձևավորում է և՛ բնապատկերը, և՛ գյուղի տնտեսությունը։

Վայրը ունի բնակեցման երկար ու բարդ պատմություն։ Նախահեղափոխական աղբյուրներում բնակավայրը հիշատակվել է հին անվանումներով, իսկ 1873 թվականի մարդահամարով այստեղ կար 43 ընտանիք և մոտ 413 բնակիչ, 1912 թվականին՝ շուրջ 760 մարդ։ Նախկին մահմեդական բնակչությունը հետագայում լքել է այս լանջերը, և ժամանակակից հայկական Գեղաձոր գյուղը ձևավորվել է 1946 թվականին, երբ այստեղ վերաբնակվել են սփյուռքից ներգաղթած հայ հայրենադարձներ։ Այսպես հին բնակատեղիում ծնվել է նոր համայնք, որի բնակչությունը 2011 թվականի մարդահամարով հասել է 1223 մարդու։

Գեղաձորի տնտեսական կյանքն ամբողջությամբ կապված է բարձրլեռնային հողագործության ու անասնապահության հետ։ Ցուրտ, բայց բերրի լանջերին ավանդաբար մշակում են կարտոֆիլ, հացահատիկ և արմատապտուղներ, իսկ կաթնատու անասնապահությունը մնում է տեղի ընտանիքների հիմնական հենարաններից մեկը։ Ամռանը շրջակա ալպիական մարգագետինները վերածվում են արոտավայրերի, և անասնակերի պատրաստումն ու տնական կաթնամթերքը որոշում են գյուղի տարեկան ռիթմը։

Գեղաձորը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես Արագածի բարձրլեռնային աշխարհ մուտքի կետ։ Այստեղից հարմար է ուղևորվել դեպի հարևան Ծաղկավիտ և Խնաբերդ գյուղերը, Ծաղկահովտի համայնքի լեռնային սարահարթերն ու հենց Արագած զանգվածի ստորոտը՝ իր խառնարանային գագաթներով ու լեռնային լճերով։ Ճանապարհորդի համար այս վայրը լռության, մեծ բարձունքների մաքուր օդի և հայկական լեռնային գյուղի դանդաղ կենցաղի մասին է՝ զբոսաշրջային երթուղիներից հեռու։

Գեղաձորը չի ձգտում տպավորել ճոխ հուշարձաններով. նրա արժեքը Արագածոտնի մարզի բարձրլեռնային կյանքի անկեղծության մեջ է, որտեղ դաժան կլիման, կարտոֆիլի դաշտերն ու Արագածի տեսարանները միախառնվում են հայկական լեռնային գյուղի ճշմարիտ դիմանկարի մեջ։