Դիան
Արագածոտնի լեռնային հանգիստ գյուղ՝ ծովի մակարդակից 1700 մետր բարձրության վրա

Ինչ վայր է սա

Դիան (նախկին անվանումը՝ Ռիան) Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևմտյան հատվածում գտնվող փոքր լեռնային գյուղ է՝ տարածված Արագած լեռնազանգվածից արևմուտք ընկած հրաբխային սարահարթերում։ Սա հանգիստ գյուղական բնակավայր է՝ մոտ հարյուր բնակչով, որը գտնվում է ծովի մակարդակից շուրջ 1700 մետր բարձրության վրա՝ մեծ ճանապարհներից հեռու, արոտավայրերի և նախալեռների քարքարոտ դաշտերի մեջ։

Դիան գյուղը գտնվում է Արագածոտնի մարզի արևմտյան հատվածում՝ մարզկենտրոն Աշտարակից շուրջ 37 կիլոմետր արևմուտք-հյուսիս-արևմուտք, իսկ մոտակա Թալին քաղաքից՝ մոտ 18 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Պատմականորեն այս տարածքը մտնում էր Երևանի նահանգի Էջմիածնի գավառի մեջ, իսկ ներկայիս սահմաններում մարզը ձևավորվել է 1995 թվականին։ Գյուղի նախկին անունը՝ Ռիան, պահպանվել է հին փաստաթղթերում և մինչ օրս հիշատակվում է որպես տարբերակ։

Դիանը փռված է ծովի մակարդակից շուրջ 1700 մետր բարձրության վրա՝ բաց սարահարթերում, որոնք ձգվում են Արագած հրաբխային լեռնազանգվածից արևմուտք։ Սա անտառազուրկ քարքարոտ լանջերի, լայն հորիզոնների և սուր եղանակային հակադրությունների եզերք է. կլիման այստեղ չափավոր ցուրտ է և խոնավ՝ երկար ձյունառատ ձմեռով և կարճ, ոչ շոգ ամառով։ Նման բարձրլեռնային բնապատկերը բնորոշ է արևմտյան Արագածոտնին, որտեղ գյուղերը սփռված են արոտավայրերի և բազալտե դաշտերի մեջ։

Բնակչության թվով Դիանը միշտ մնացել է փոքր։ 1880 թվականի մարդահամարի տվյալներով գյուղն ուներ 32 ծուխ, XX դարի սկզբին բնակիչների թիվը հասնում էր մի քանի հարյուրի, իսկ մեր օրերում բնակչությունը նվազել է մինչև շուրջ հարյուր մշտական բնակիչ։ Գյուղի ժողովրդագրական պատմությունը փոխվել է ողջ տարածաշրջանի պատմության հետ, և այսօր սա բնորոշ սակավամարդ լեռնային գյուղ է՝ հանդարտ գյուղական կենցաղով։

Ինչպես այս սարահարթերի գյուղերի մեծ մասում, Դիանի տնտեսական կյանքի հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Շուրջ 1700 մետր բարձրության վրա հողագործությունը սահմանափակ է, ուստի գլխավոր դերը խաղում են անասնապահությունն ու ընդարձակ լեռնային արոտավայրերի օգտագործումը, ինչպես նաև այն հացահատիկային ու անասնակերի մշակաբույսերի աճեցումը, որոնք դիմանում են զով կլիմային ու կարճ ամառին։ Կյանքն այստեղ հոսում է դանդաղ՝ սեզոնային աշխատանքների և անասունի քշման ռիթմով։

Դիանը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես սակավամարդ ու ընդարձակ արևմտյան Արագածոտնի մաս՝ հրաբխային սարահարթերի, լռության և մեծ բաց տարածությունների եզերք։ Այստեղից մոտ է Թալինն իր պատմական հուշարձաններով, իսկ շրջակայքում փռված են Արագածի՝ ներկայիս Հայաստանի ամենաբարձր լեռան, նախալեռները։ Ճանապարհորդի համար սա հնարավորություն է տեսնելու բարձրլեռնային հայկական գյուղի առօրյա կյանքը՝ զբոսաշրջային երթուղիներից հեռու, բնորոշ քարքարոտ բնապատկերների և լայն լեռնային հորիզոնների մեջ։

Դիանը բարձրաձայն հռչակի հավակնություն չունի. սա ազնիվ, հանգիստ լեռնային գյուղ է, որի արժեքը առօրյա կյանքի անկեղծության և Արագածոտնի սարահարթերի խստաշունչ գեղեցկության մեջ է։