Բյուրական
Արագածի լանջի գյուղը, որտեղից Հայաստանը նայում է աստղային երկնքին

Ինչ վայր է սա

Բյուրականը Հայաստանի Արագածոտնի մարզի խոշոր գյուղ է՝ տարածված Արագած լեռան հարավարևելյան լանջին՝ մոտ 1460 մետր բարձրության վրա։ Չնայած լեռնային գյուղի համար մեծ թվին (շուրջ 4,3 հազար բնակիչ)՝ սա հենց գյուղ է, ոչ թե քաղաք, և միաժամանակ՝ երկրի ամենահայտնի բնակավայրերից մեկը, քանի որ հենց այստեղ՝ այգիների ու խաղողի վազերի վերևում, բարձրանում են Բյուրականի աստղադիտարանի գմբեթները՝ Անդրկովկասի գլխավոր գիտական կենտրոններից մեկը։

Բյուրական անունն ինքնին խոսում է այս վայրի բնույթի մասին. այն թարգմանվում է որպես «բազում աղբյուրներ»՝ հայերեն «բյուր» (բառացի՝ «տասը հազար», այսինքն՝ անհամար բազմություն) և «ակն» («աղբյուր, ակունք») բառերից։ Արագածի լանջերն իրոք ջրառատ են. ձնհալն ու աղբյուրները սնում են այգիներն ու դաշտերը, իսկ զով ակունքները դարեր շարունակ որոշել են, թե որտեղ բնակվեն մարդիկ և ինչ մշակեն։

Բյուրականի աշխարհագրությունը Հայաստանի ամենաբարձր գագաթի նախալեռնային գոտին է։ Գյուղի վերևում վեր է խոյանում քառագագաթ Արագածը, իսկ ներքև բացվում են Արարատյան դաշտի տեսարանները. պարզ եղանակին հորիզոնում երևում է նաև Արարատ լեռը։ Մոտ 1460 մետր բարձրությունը այստեղի կլիման դարձնում է դաշտայինից նկատելիորեն ավելի զով ու չոր. ամառն ավելի մեղմ է, ձմեռը՝ ձյունառատ, իսկ օդը՝ մաքուր ու թափանցիկ։ Հենց լեռնային երկնքի այս թափանցիկությունը վճռորոշ դեր խաղաց գյուղի ճակատագրում։

1946 թվականին ականավոր աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանն այստեղ հիմնեց Բյուրականի աստղադիտարանը՝ Արագածի լանջն ընտրելով գիշերային երկնքի հազվագյուտ պարզության և քաղաքային լույսերից հեռու լինելու համար։ Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիային պատկանող աստղադիտարանն արագ դարձավ համաշխարհային մակարդակի հետազոտական կենտրոն։ Այստեղ աշխատել է աստղագետ Բենիամին Մարկարյանը, որի երկնքի դիտարկումները բացահայտեցին հզոր ուլտրամանուշակագույն ճառագայթմամբ գալակտիկաների առանձին դաս՝ «Մարկարյանի գալակտիկաներ» կոչվածը։ Աստղադիտարանի գործիքների մեջ են խոշոր 2,6 մետրանոց աստղադիտակը և Շմիդտի լայնանկյուն աստղադիտակը, իսկ ինքը՝ համալիրն իր գմբեթներով, վաղուց դարձել է Բյուրականի և՛ գիտական, և՛ ճարտարապետական խորհրդանիշը։

Բայց այս վայրերի պատմությունը շատ ավելի խորն է, քան XX դարը։ Բյուրականում և նրա շրջակայքում պահպանվել են հայ միջնադարյան ճարտարապետության իսկական հուշարձաններ։ Դրանցից ամենահինը Արտավազիկ եկեղեցին է՝ VII դարից, վաղ միջնադարյան շինարվեստի համեստ, բայց նրբագեղ նմուշ։ Մոտակայքում կանգնած է Սուրբ Հովհաննես բազիլիկը՝ X դարից, իսկ ոչ հեռու՝ XIII դարի հսկայական խաչքարը՝ վարպետորեն փորագրված խաչ-քարը, որով հռչակված է հայկական ավանդույթը։ Այս հուշարձանները հիշեցնում են, որ աստղադիտակներից շատ առաջ մարդն այստեղից նայել է և՛ երկնքին, և՛ հավերժությանը։

Բյուրականի առօրյա կյանքն այսօր էլ կապված է հողի հետ։ Գյուղի շուրջ լանջերը զբաղեցված են խաղողի այգիներով, պտղատու այգիներով և բանջարանոցներով. այստեղ մշակում են խաղող, մրգեր, բանջարեղեն, պահում անասուն։ Գյուղատնտեսությունը հարևանում է գիտության հետ. շատ ընտանիքների համար աստղադիտարանը և դրա հետ կապված հաստատությունները աշխատատեղ են և առանձնահատուկ հպարտության աղբյուր։ Հանգիստ ագրարային կենցաղի և մեծ գիտության այս հազվագյուտ զուգակցումը Բյուրականին տալիս է ճանաչելի դիմագիծ։

Ճանապարհորդի համար Բյուրականը հարմար մեկնակետ է՝ միանգամից մի քանի կողմ ճանաչելու Հայաստանը։ Այստեղից սկսվում են Արագածի լանջեր տանող երթուղիները՝ բարձրլեռնային մարգագետիններով ու խառնարանի լճով. ձեռքի տակ են միջնադարյան տաճարներն ու խաչքարերը, իսկ Արարատյան դաշտի տեսարաններն ու Բյուրականի աստղադիտարանի ուրվագիծը երկար են մնում հիշողության մեջ։ Սա մի վայր է, որտեղ լեռնային օդը, հին քարերը և աստղային երկինքը միաձուլվում են մեկ՝ շատ հայկական բնապատկերի մեջ։

Բյուրականը փոքր է, բայց հենց այստեղ Արագածի երկրային այգիները հանդիպում են հեռավոր գալակտիկաներին, և սրա մեջ է այս գյուղի ամբողջ հմայքը։