Այգեշատ
Քասաղի ափին գտնվող գյուղ՝ հնագույն Թարգմանչաց վանքով

Ինչ վայր է սա

Այգեշատը գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ տարածված Քասաղ գետի ձախ ափին, մարզի հյուսիսարևելյան հատվածում, Երևանից ոչ հեռու։ Չնայած համեստ չափերին և մոտ մեկուկես հազար բնակչին՝ սա մարզի ամենահին բնակավայրերից մեկն է. գյուղի հենց կենտրոնում կանգուն է Թարգմանչաց վանքը, իսկ շրջակա հողը պահպանում է խորը հնության հասնող բնակության հետքեր։

Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից շուրջ 855 մետր բարձրության վրա՝ Արարատյան դաշտի բերրի հողերի վրա, որոնք աստիճանաբար անցնում են Արագածի նախալեռներին։ Քասաղ գետը, որ ոռոգում է այս դաշտերը, դարեր շարունակ որոշել է Այգեշատի տնտեսական կենցաղը. ջուրն ու տաք կլիման շրջակայքը դարձնում են պիտանի այգեգործության, խաղողագործության և դաշտավարության համար, իսկ հայերեն անվանումը, որի հիմքում «այգի» բառն է, վկայում է վայրի երկրագործական բնույթի մասին։

Այգեշատի գլխավոր տեսարժան վայրը Թարգմանչաց վանքն է, որը կանգնած է գյուղի հենց սրտում։ Նրա հիմնադրումը վերագրվում է VI–VII դարերին, և սկզբում տաճարը նվիրված է եղել Սուրբ Աստվածածնին։ Հետագայում ուխտատեղին վերանվանվել է ի պատիվ Սուրբ Թարգմանիչների՝ Աստվածաշնչի առաջին հայերեն թարգմանության ստեղծողների, իսկ ժողովուրդն այն կոչել է նաև Մեսրոպավանք՝ կապելով հայոց այբուբենի ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հետ։

Վանքին կից գործել է գրչատուն, որտեղ ընդօրինակվել ու ստեղծվել են ձեռագրեր, ինչը Այգեշատը դարձրել է ոչ միայն երկրագործական գյուղ, այլև գրչության փոքրիկ օջախ։ XVII դարի ուժեղ երկրաշարժը ծանր վնաս է հասցրել կառույցին, և երկար դարեր վանքը մնացել է կիսավեր վիճակում։ Վերականգնման փորձեր արվել են 1980-ականների սկզբից և վերսկսվել մեր օրերում, սակայն մինչ այժմ աշխատանքները մնում են անավարտ, և պատերը վերականգնված են միայն մասամբ։

Այս վայրերի հնության մասին վկայում է ոչ միայն վանքը։ Գյուղի տարածքում հայտնաբերվել է դամբարանադաշտ, որը թվագրվում է մ.թ.ա. II–I հազարամյակով, և այն Այգեշատը դասում է Հայաստանի հնագույն բնակավայրերի շարքին։ Մոտակայքում՝ Արագածոտնի նույն հյուսիսարևելյան մասում, գտնվում են Ագավնատուն, Ամբերդ, Դաշտ և Դոխս գյուղերը՝ Քասաղի ափերին կազմելով հին համայնքների խիտ ցանց։

Այսօր Այգեշատն ապրում է մարզին բնորոշ գյուղական կյանքով. զբաղվածության հիմքը գյուղատնտեսությունն ու տնամերձ հողակտորներն են, իսկ Երևանին և Արարատյան դաշտի ճանապարհներին մոտ լինելը հեշտացնում է բերքի իրացումն ու քաղաք մեկնելը։ Սա հանգիստ վայր է՝ առանց առողջարանային աղմուկի, որտեղ ռիթմը թելադրում են դաշտային աշխատանքներն ու եղանակների փոփոխությունը։

Մոտակայքում հայտնվողներին արժե այցելել Թարգմանչաց վանք և շրջել շրջակայքով՝ զգալու հնագույն պատմության և գյուղական անդորրի միախառնումը։ Այստեղից հարմար է շարունակել ճանապարհը դեպի Արագածոտնի խորքը՝ Արագածի ստորոտին ու մարզի այլ հուշարձաններին, որոնցից շատերը, ինչպես Այգեշատը, կապված են վաղ հայ քրիստոնեության դարաշրջանի հետ։

Այգեշատը օրինակ է, թե ինչպես փոքր հայկական գյուղը կարող է պահպանել մի ողջ դարաշրջանի հիշողություն. վանքը, գրչատունը և հնագույն դամբարանադաշտն այն դարձնում են վայր, որտեղ պատմությունը զգացվում է բառացիորեն ոտքերի տակ։