Ավան
Հանգիստ լեռնային գյուղ Արագածոտնի սրտում՝ Արագածի սարահարթի ստորոտին

Ինչ վայր է սա

Ավանը փոքր գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի կենտրոնական հատվածում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1680 մետր բարձրության վրա, Արագած լեռան սարահարթի հարավային նախալեռներում։ Սա հանգիստ երկրագործական բնակավայր է բնակեցված եզրի վերին մասում, որից հյուսիս սկսվում են անմարդաբնակ լանջերն ու լեռնահարթավայրերը, իսկ ամենամոտ համայնքները՝ Քոշը և Լեռնառոտը, գյուղը կապում են մարզի մնացած մասի հետ։

Ավան գյուղը գտնվում է Քոշ գյուղից մոտ 6 կիլոմետր հյուսիս և մարզկենտրոն Աշտարակից 24 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։ Ավանից հյուսիս այլևս բնակավայրեր չկան․ ճանապարհը հենվում է լեռնալանջերին և բարձրանում դեպի Արագածի ընդարձակ սարահարթը, իսկ արևմուտքում փռված է Լեռնառոտ գյուղը։ Բնակեցված գոտու եզրին գտնվելը պայմանավորում է վայրի ողջ բնավորությունը՝ սա բարձրլեռնային գոտուն նախորդող վերջին գյուղն է, ուր բնակիչները վաղուց դուրս են գալիս ամառային արոտների։

Մոտ 1680 մետր բարձրությունը ձևավորում է տեղի կլիման ու կենցաղը՝ զով ու երկար ամառ, ձյունառատ ձմեռ և կարճ, բայց հագեցած բուսաբուծական եղանակ։ Շրջակայքը վերին Արագածոտնին բնորոշ քարքարոտ լեռնահարթավայրերի, լեռնային մարգագետինների և արոտների բնապատկեր է, ուր կյանքի հիմքը մնում են անասնապահությունը և բարձրությանը դիմացկուն մշակաբույսերի մշակումը։ Չափավոր գյուղական կենցաղը, լանջերին արածող անասունն ու հողագործությունը որոշում են Ավանի ամենօրյա ռիթմը։

Ավանի նկատելի առանձնահատկությունը նրա բնակչությունն է․ գյուղի բնակիչների զգալի մասը կազմում են եզդիները՝ Հայաստանի ամենախոշոր ազգային փոքրամասնությունը, որը վաղուց բնակվում է հենց Արագածոտնի այս լեռնային գոտում։ Հայ և եզդի ընտանիքների հարևանությունը, անասնապահական ավանդույթներն ու դրանց հետ կապված ապրելակերպը գյուղին հաղորդում են յուրահատուկ մշակութային դիմագիծ՝ բնորոշ մարզի այս հատվածին՝ Արագածի ստորոտում։

Չնայած համեստ չափերին՝ Ավանը պահպանում է խոր հնության հետքեր։ Գյուղում հայտնի են Սուրբ Աստվածածին երկու եկեղեցիներ․ դրանց սկզբնական կառույցները վերագրվում են V–VI դարերին, XIII դարում վերակառուցվել են, իսկ 1679 թվականի երկրաշարժից հետո երկար ժամանակ ավերակ են մնացել։ Բազիլիկ եկեղեցին գտնվում է գլխավոր գերեզմանատան մոտ՝ հիմնական ճանապարհից մի փոքր այն կողմ, իսկ ավելի նոր տաճարը, ըստ ավանդության կառուցված հին հիմքի վրա, կանգնած է գյուղի կենտրոնին ավելի մոտ՝ ճանապարհի եզրին։

Հին գյուղական գերեզմանատունը պահպանում է XIII–XVIII դարերի բազմաթիվ խաչքարեր, ինչպես նաև V–VI դարերի աստիճանավոր պատվանդան և տապանաքարի կոթողի բեկոր՝ աստիճանների վրա մաշված արձանագրություններով։ Այս քարե հուշարձանները ակնառու վկայություն են, որ այս վայրում բնակավայրը գոյություն է ունեցել դարեր շարունակ, և դրանք մնում են Ավանի գլխավոր տեսարժան վայրը միջնադարյան հայկական ժառանգությամբ հետաքրքրվողների համար։

Ավանը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես հանգիստ լեռնային գյուղ՝ զբոսաշրջային ուղիներից հեռու, ուր կարելի է տեսնել վերին Արագածոտնի իսկական գյուղական կենցաղը, հին խաչքարերն ու հնագույն եկեղեցիները և միաժամանակ հայտնվել հենց Արագածի սարահարթի շեմին։ Հարևան Քոշով այստեղից բացվում է ճանապարհը մարզի մյուս տեսարժան վայրերի, ինչը գյուղը դարձնում է հարմար կետ՝ այս երկրամասի հանդարտ ճանաչողության համար։

Ավանը չի ձգտում զարմացնել մասշտաբով․ նրա արժեքը անկեղծության մեջ է՝ բարձրլեռնային լռություն, հնագույն քարեր և Արագածի ստորոտի հայկական գյուղի կենդանի կենցաղ։