Հացաշեն
Հանգիստ լեռնային գյուղ Արագածոտնի արևմուտքում՝ Թալինի սարահարթին

Ինչ վայր է սա

Հացաշենը փոքր գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևմուտքում՝ Թալինի համայնքում, ծովի մակարդակից շուրջ 1570 մետր բարձրության վրա։ Այս հանգիստ լեռնային բնակավայրը փռված է Արագածից արևմուտք ընկած հրաբխային սարահարթին՝ աղմկոտ ճանապարհներից հեռու, և այսօր ունի երեք հարյուրից փոքր-ինչ պակաս բնակիչ։

Տեղադրված լինելով Արագածոտնի արևմտյան մասում՝ Թալինի ընդարձակ սարահարթին՝ Հացաշենը պատկանում է այն հայկական գյուղերի շարքին, որոնք աճել են Արագածի ստորոտի բերրի հրաբխային հողի վրա։ Շուրջ 1570 մետր բարձրությունն այստեղ որոշում է ողջ կենցաղը. օդը չոր է ու մաքուր, ձմեռները՝ երկար ու ձյունառատ, իսկ կարճ, բայց վառ ամառը շրջակա արտերն ու լանջերը զարդարում է ոսկեգույն երանգներով։ Բաց հորիզոնները, հեռվում երևացող լեռնաշղթաների ուրվագծերն ու Արագածոտնին բնորոշ քարը՝ տուֆն ու բազալտը, այս վայրերին հաղորդում են զուսպ, բայց հիշվող տեսք։

Ինչպես այս կողմի շատ գյուղեր, Հացաշենը փոքր է ու սակավամարդ։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով այստեղ ապրում էր շուրջ 278 մարդ, մինչդեռ նախապատերազմյան տարիներին բնակչությունը հասնում էր գրեթե վեց հարյուրի. XX դարի երկրորդ կեսին և հետագայում բնակիչների թիվն աստիճանաբար նվազել է՝ Հայաստանի փոքր լեռնային համայնքների սովորական ճակատագիրը։ Կյանքն այստեղ հոսում է հանդարտ՝ գյուղական կենցաղով, դրացիական ու ազգակցական սերտ կապերով, որոնք նման վայրերում հաճախ ավելի ամուր են, քան մեծ ավաններում։

Հացաշենի տնտեսությունը, ինչպես ողջ Թալինի սարահարթինը, հենվում է հողի ու անասունի վրա։ Այսպիսի բարձրության վրա լավագույնս աճում են հացահատիկը, անասնակերը և դիմացկուն բանջարեղենը, իսկ ընդարձակ մարգագետիններն ու լեռնային արոտներները վաղուց նպաստել են խոշոր ու մանր եղջերավոր անասունների բուծմանը։ Սեզոնային աշխատանքները՝ վարը, խոտհունձը, արածեցումն ու բերքահավաքը, սահմանում են տարվա ռիթմը, իսկ ընտանի անասնապահությունն ու փոքր տնամերձ հողակտորները մնում են առօրյա կյանքի հիմքը։

Ճանապարհորդի համար Հացաշենը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես կետ արևմտյան Արագածոտնով անցնող երթուղու վրա՝ հանգիստ գյուղերի, բաց սարահարթերի և հնագույն հուշարձանների այս կողմում։ Բոլորովին մոտակայքում է Թալին քաղաքը՝ իր հռչակավոր VII դարի մայր տաճարով և նույն ժամանակաշրջանի փոքրիկ Կաթողիկե եկեղեցով՝ Հայաստանի վաղ միջնադարյան ամենաարժեքավոր հուշարձաններից։ Այստեղ արժե գալ մաքուր լեռնային օդի, գյուղական հանդարտ ռիթմի և Արագածի տեսարանների համար՝ այն անկեղծ գյուղական անդորրի, որով և թանկ է Հայաստանի այս անկյունը։