Արեգ
Արտենի լեռան ստորոտի գյուղը, որ կոչվել է Արեգ, իսկ այսօր՝ Թաթուլ

Ինչ վայր է սա

Արեգը (Արեգ) Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևմուտքում գտնվող փոքրիկ լեռնային գյուղ է՝ Արտենի հրաբխային լեռան հարավարևելյան ստորոտին, Թալին քաղաքից մոտ յոթ կիլոմետր արևմուտք։ 2006 թվականից գյուղը պաշտոնապես կրում է Թաթուլ անունը՝ ի հիշատակ իր ծնունդ, Հայաստանի ազգային հերոս Թաթուլ Կրպեյանի, ուստի քարտեզներին ու ճանապարհային ցուցանակներին այն ավելի հաճախ հանդիպում է հենց որպես Թաթուլ։ Սա հայկական լեռնաշխարհի հանգիստ, երկրագործ ու անասնապահ գյուղ է՝ առանց աղմկոտ զբոսաշրջային համբավի, բայց երկար պատմությամբ և հազվագյուտ հնագիտական հարևանությամբ։

Գյուղն ունի անվանափոխությունների անսովոր երկար շարք, որում ինչպես հայելու մեջ արտացոլվել է ողջ տարածաշրջանի ճակատագիրը։ Նրա հին անունը Փիրմալաք է (աղբյուրներում նաև՝ Ֆիրմալաք). այս անունով այն հիշատակվում է նախահեղափոխական վիճակագրության մեջ՝ որպես Երևանի նահանգի բնակավայր։ 1935 թվականին գյուղը ստացավ նոր, լուսավոր հայկական անուն՝ Արեգ, որ նշանակում է «արև», «արեգակ». հենց այս անունն էլ ամրապնդվեց վայրի համար յոթ տասնամյակ։ Վերջապես, 2006 թվականի ապրիլի 7-ին գյուղը վերանվանվեց Թաթուլ՝ ի պատիվ համագյուղացու, և այսօր սա է նրա պաշտոնական անունը։

Արեգը գտնվում է բարձրում. սա հայկական լեռնաշխարհի բնորոշ գյուղ է՝ տարածված Արտենի լեռան քարքարոտ, քամիներին բաց լանջերին, աշխույժ հովիտներից հեռու։ Կլիման կտրուկ ցամաքային է. արևոտ, չոր ամառ և ձյունառատ, քամոտ ձմեռ, իսկ ցերեկվա ու գիշերվա ջերմաստիճանների տարբերությունը զգալի է տարվա ցանկացած եղանակ։ Շուրջը՝ ամառային արևից խանձված մարգագետիններ ու վարելահողեր, բազալտե ցրվածքներ և հեռավոր լեռնագագաթների ուրվագծեր. բնապատկերը խնայող է, բայց յուրովի վեհ, ինչպիսին լինում են հրաբուխների նախալեռները։

Այս վայրերի գլխավոր բնական գերիշխողը Արտենի լեռն է՝ հանգած հրաբուխ, կազմված օբսիդիանից ու հրաբխային տուֆից։ Արտենին վաղուց եղել է մարդու համար օբսիդիանի՝ հրաբխային ապակու աղբյուր, որից քարի դարում պատրաստում էին գործիքներ ու սլաքների ծայրեր։ Հենց դրա համար էլ գյուղի շրջակայքն առանձնահատուկ տեղ ունի Հայաստանի հնագիտության մեջ. Արտենիի հարավարևելյան լանջերին է գտնվում հանրահայտ Սատանի դարը՝ Անդրկովկասի մարդկային գործունեության հնագույն հուշարձաններից մեկը՝ ստորին հին քարի դարից։ Օբսիդիանի մշակման հնագույն արհեստանոցները այս շրջանը դարձնում են իսկապես եզակի նախնադարյան դարաշրջանի հետազոտողների համար։

Այստեղ պահպանվել է նաև ավելի ուշ դարերի ժառանգությունը։ Հենց Արտենի լեռան վրա բարձրանում են զորեղ ամրոցի մնացորդներ՝ ուրարտական ու միջնադարյան պարսպապատումներով, որ իշխում են ամբողջ շրջակայքի վրա, ու լուռ վկայում, որ այս բարձունքները գնահատվել են նաև հազարամյակներ առաջ։ Ամրոց ու հնագույն կայան կարելի է բարձրանալ գյուղի մոտով անցնող ճանապարհից ճյուղավորվող հողային ճանապարհներով. տեսարանները բացվում են տասնյակ կիլոմետրեր՝ մինչև Արարատյան դաշտ ու հորիզոնի լեռնաշղթաներ։

Գյուղի ժողովրդագրական պատմությունը ցույց է տալիս դանդաղ, բայց կայուն աճ։ XIX դարի վերջի տվյալներով Փիրմալաքում ապրում էր մոտ մեկուկես հարյուր մարդ. XX դարի սկզբին բնակչությունը մնում էր նույն մակարդակին, իսկ 1920-ական թվականներին, ցնցումներից ու տեղափոխություններից հետո, անցավ չորս հարյուրը։ 2010-ականների սկզբին գյուղում հաշվվում էր ավելի քան ութ հարյուր բնակիչ։ Ժամանակին այստեղ ապրում էին խառը՝ հայեր, քրդեր ու մահմեդական բնակչություն, սակայն այսօրվա տեսքով սա ամբողջովին հայկական գյուղ է։

Արեգի տնտեսական կենցաղը պարզ է ու հողին կապված։ Բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ ու երկրագործությամբ. անասուն են պահում լեռնային արոտներում, հացահատիկ ցանում, այգիներ պահում։ Այստեղի ծիրանի այգիները այս կողմերի բնորոշ գիծն են, և հենց դրանց հետ է կապված գյուղի վերջին դեպքերից մեկը, երբ ամառային հրդեհը այրեց այգիների չոր խոտի մի քանի հեկտար։ Կյանքն այստեղ չափավոր է, գյուղական, քաղաքի իրարանցումից հեռու։

Գյուղի հիշողության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Թաթուլ Կրպեյանը, ում պատվին էլ այն վերանվանվել է։ Նա ծնվել է այստեղ՝ 1965 թվականին, դասավանդել է պատմություն ու աշխարհագրություն, իսկ Ղարաբաղյան շարժման տարիներին գլխավորել է Ղարաբաղի հյուսիսում գտնվող Գետաշեն ու Մարտունաշեն հայկական գյուղերի ինքնապաշտպանությունը։ Թաթուլ Կրպեյանը զոհվել է 1991 թվականի ապրիլի 30-ին՝ «Օղակ» գործողության ժամանակ Գետաշենի խաղաղ բնակիչներին պաշտպանելիս, և թաղվել է հարազատ գյուղում. հետմահու նրան շնորհվել է Հայաստանի ազգային հերոսի կոչումը։ Նրա անունով էլ գյուղն այսօր ապրում է որպես Թաթուլ։

Ճանապարհորդի համար Արեգը պատրաստի զբոսաշրջային ենթակառուցվածքով վայր չէ, այլ Արագածոտնի հանգիստ արևմտյան ծայրամասի մի կետ, որտեղից հարմար է մեկնել Արտենիի հնություններ։ Այստեղ գալիս են ոչ թե գյուղի համար ինքնին, այլ համադրության. Սատանի դարի հնաքարեդարյան կայանը, հրաբխի գագաթին ամրոցը, օբսիդիանե լանջերն ու լայն լեռնային տեսարանները։ Բոլորովին մոտ է հնավանդ Թալինն իր տաճարներով, այնպես որ գյուղը կարող է դառնալ խորքային, անպաճույճ Հայաստանին ծանոթանալու հանգիստ մեկնակետ։

Արեգը՝ այսօրվա Թաթուլը, այն գյուղերից է, որ աչքի չեն զարնում, բայց իրենց մեջ պահում են և՛ մարդու հնագույն պատմությունը, և՛ մեր օրերի հերոսի հիշատակը։