Ապարան
Քաղաք Արագածի արևելյան ստորոտին, որտեղ հնագույն բազիլիկը հարևանում է 1918 թվականի հերոսների հուշարձանին

Ինչ վայր է սա

Ապարանը Հայաստանի փոքր քաղաք է՝ Արագածոտնի մարզի հյուսիսում գտնվող համանուն համայնքի վարչական ու տնտեսական կենտրոնը։ Այն փռված է Ապարանի գոգավորությունում, Քասաղ գետի ափին, Արագած լեռան արևելյան ստորոտին և Արա լեռան հյուսիսային լանջերին, ծովի մակարդակից մոտ 1880 մետր բարձրության վրա։ Քաղաքի միջով անցնում է Երևան–Սպիտակ մայրուղին, իսկ մայրաքաղաքից այն բաժանում է շուրջ 42 կիլոմետր ճանապարհ։

Մինչև 1935 թվականը քաղաքը կրում էր Բաշ Ապարան անունը, իսկ ավելի վաղ դարերում հայտնի էր Քասաղ և Փառազնավերտ անուններով։ Բուն տարածքը հնում կոչվում էր Նիգ (Նիգատուն) և համանուն գավառի կենտրոնն էր։ Ներկայիս անունը սովորաբար կապում են հայերեն «ապարանք» բառի հետ, որ նշանակում է «պալատ» կամ «իշխանական ապարանք»։ Բնակավայրի մասին առաջին հիշատակումը վերագրվում է II դարին՝ Պտղոմեոսը այն հիշատակում է Կասալա անունով։

Ապարանը գտնվում է լեռներով շրջապատված բարձրադիր գոգավորությունում. արևմուտքից նրա վրա բարձրանում է Արագածը՝ ժամանակակից Հայաստանի ամենաբարձր գագաթը, հարավից՝ Արա լեռը։ Քաղաքը ձգվում է Քասաղ գետի երկայնքով՝ Ապարանի ջրամբարից վեր, որը ջուր ու ոռոգում է ապահովում շրջակա հողերին։ Գրեթե 1880 մետր բարձրությունը պայմանավորում է խիստ կլիման՝ ցուրտ ու ձյունառատ ձմեռով և ոչ տապ ամառով. տարեկան տեղումները կազմում են մոտ 700 միլիմետր, իսկ ձմեռային ջերմաստիճանը միջինում մնում է մինուս ութ աստիճանի սահմաններում։

Ապարանի գլխավոր հնությունը Քասաղի բազիլիկն է՝ Հայկական լեռնաշխարհի պահպանված ամենահին եկեղեցիներից մեկը։ Այն թվագրվում է IV դարի վերջով — V դարի սկզբով. ըստ ավանդության՝ կառուցումը կապվում է Նիգ գավառը տիրող Գնթունի իշխանական տան հետ։ Վաղքրիստոնեական այս խստաշունչ եռանավ տաճարը մնում է քաղաքի առանցքային ճարտարապետական հուշարձանը և ակնառու վկայում է տեղի քրիստոնեական ավանդույթի հնության մասին։

Ապարանի հետ է կապված հայ նորագույն պատմության վճռորոշ էջերից մեկը։ 1918 թվականի մայիսին այստեղ՝ Բաշ Ապարանի մոտ, հայ կանոնավոր զորամասերն ու աշխարհազորը կանգնեցրին Երևանի վրա առաջացող թուրքական զորքերը։ Այս հաղթանակը, Սարդարապատի և Ղարաքիլիսայի ճակատամարտերի կողքին, փրկեց մայրաքաղաքը և դարձավ հայ պետականության հենասյուներից մեկը։ 1978 թվականին քաղաքից հյուսիս՝ ճակատամարտի հիշատակին, կանգնեցվեց վիթխարի հուշահամալիր։

Այդ իրադարձությունների հիշատակին է կապված նաև գեներալ Դրաստամատ Կանայանի՝ հանրահայտ Դրոյի դամբարանը, որ 1918 թվականի պաշտպանության զորավարներից էր։ Նրա աճյունը վերաթաղվեց Ապարանում 2000 թվականի մայիսի 28-ին։ Ժամանակակից հոգևոր կառույցներից է 33 մետր բարձրությամբ Խաչով և Սուրբ Երրորդության խորանով տաճարային համալիրը, որ օծվել է 2012 թվականի հոկտեմբերին։

Ապարանի տնտեսական կյանքը վաղուց կապված է եղել բարձրլեռնային գոտու հողագործության ու անասնապահության, ինչպես նաև ավանդական գորգագործության ու մանածագործության հետ։ Խորհրդային տարիներին այստեղ գործում էին 1964 թվականին հիմնված էլեկտրատեխնիկական արտադրանքի գործարանը և 1982 թվականին բացված պանրի գործարանը. քաղաքի անունն է կրում նաև տեղի հանքային ջուրը։ Միության փլուզումից հետո արդյունաբերությունը կրճատվեց, սակայն կաթնամթերքի, պանրի արտադրությունն ու ջրի շշալցումը մնում են բնակիչների նկատելի զբաղմունքները։

Ճանապարհորդի համար Ապարանը հարմար կանգառ է Երևանից երկրի հյուսիս տանող ճանապարհին և Արագած տանող բնական դարպասը։ Այստեղից մոտ են լեռնային արոտները, Քասաղի ափերն ու Ապարանի ջրամբարը, իսկ քաղաքն ինքը հազվադեպ հանդիպող համադրություն է առաջարկում՝ վաղմիջնադարյան բազիլիկ, 1918 թվականի հուշարձան և բարձրադիր փոքր բնակավայրի հանդարտ կենցաղ։

Ապարանը միավորում է Քասաղի բազիլիկի խոր հնությունը, 1918 թվականի ճակատամարտի հերոսական հիշատակը և Արագածի ստորոտին փռված բարձրադիր քաղաքի անշտապ կյանքը։