Ալագյազ
Եզդիական գյուղ Արագածի հյուսիսային լանջերին և Հայաստանի քրդերի մշակութային օջախ

Ինչ վայր է սա

Ալագյազը գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի հյուսիսում՝ ծովի մակարդակից մոտ 2000 մետր բարձրության վրա, Արագած լեռան հյուսիսային լանջերին։ Այն համանուն համայնքի կենտրոնն է և Հայաստանի եզդիների գլխավոր գյուղը, որը հայտնի է որպես երկրի քրդական ու եզդիական բնակչության մշակութային օջախ։ Չնայած համեստ չափերին՝ շուրջ 440 բնակիչ, Ալագյազը տարածաշրջանի պատմության մեջ զբաղեցնում է իր բնակչությանն անհամեմատ ավելի մեծ տեղ։

Գյուղը ձգվում է Ապարան — Սպիտակ ճանապարհի երկայնքով՝ Արագածոտնի լեռնային մասում։ Այստեղից Ապարան է մոտ 12 կիլոմետր դեպի հարավ-արևելք, Սպիտակ՝ շուրջ 19 կիլոմետր դեպի հյուսիս, իսկ Աշտարակ՝ մոտ հիսուն կիլոմետր։ Բուն անվանումն արձագանքում է Արագած լեռան պատմական անվանը՝ Ալագյազ, որի ստորոտում էլ տարածվում է գյուղը. այս հզոր քառագագաթ զանգվածը պայմանավորում է թե՛ կլիման, թե՛ բնապատկերը։

Երկու հազար մետր բարձրության վրա եղանակը խիստ է ու փոփոխական. երկար ձյունառատ ձմեռ, զով ու կարճ ամառ, պարզ լեռնային երկինք և ցերեկվա ու գիշերվա ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումներ։ Շուրջբոլորը բաց ալպիական մարգագետիններ ու արոտավայրեր են՝ բնորոշ Արագածոտնի լեռնաշխարհին, որտեղ ավանդաբար անասուն են պահում և խոտ հնձում։

Ներկայիս գյուղը ձևավորվել է XIX դարում։ 1828–1829 թվականներին այստեղ վերաբնակվել են հայ ընտանիքներ Մուշից և Այնթապից, իսկ սկզբում բնակավայրը կոչվում էր Մեծ Ջամշլու։ Ներկայիս Ալագյազ անվանումն ամրապնդվել է 1938 թվականին, և նույն թվականին գյուղը դարձել է շրջանի կենտրոն՝ մնալով այդպիսին մինչև 1949 թվականը. ավելի ուշ՝ 1972-ին, այն մտել է Հայկական ԽՍՀ Արագածի շրջանի մեջ։

Ալագյազի հիմնական բնակչությունը եզդիներ են, և հենց դրա հետ է կապված գյուղի առանձնահատուկ դերը։ Ալագյազն անվանում են Հայաստանի քրդերի և եզդիների մշակութային կենտրոն. այստեղից են սերել ավելի քան քսան գիտնական ու արվեստի գործիչ, այդ թվում՝ երկու ակադեմիկոս։ 1937 թվականին հենց այստեղ է հիմնադրվել աշխարհում առաջին պետական քրդական թատրոնը՝ փաստ, որ փոքրիկ լեռնային գյուղին տալիս է նկատելի տեղ մշակութային պատմության մեջ։

Խորհրդային տարիներին Ալագյազի տնտեսությունը հիմնված էր երկրագործության վրա՝ առաջին հերթին հացահատիկի մշակության, և անասնապահության։ 1970-ական թվականներին գյուղում գործում էին պանրագործական (կաթնամթերքի) գործարան, միջնակարգ դպրոց, հիվանդանոց, դեղատուն, մշակույթի տուն, գրադարան, անասնաբուժական կետ, կապի բաժանմունք և նույնիսկ կինոթատրոն. լեռնային գյուղի համար սա հաստատությունների տպավորիչ շարք էր։

Այսօր Ալագյազը մնում է հանգիստ լեռնային գյուղ, որն ապրում է անասնապահությամբ ու երկրագործությամբ, բայց պահպանում է Հայաստանի եզդիական համայնքի հոգևոր ու մշակութային կենտրոնի դերը։ Ճանապարհորդի համար այն հետաքրքիր է նախ և առաջ որպես կետ հյուսիսային Արագածի երթուղում. այստեղից բացվում են տեսարաններ դեպի լեռնազանգվածը, իսկ Ապարան — Սպիտակ ճանապարհը Արագածոտնի բնորոշ լեռնային բնապատկերներով տանում է դեպի տարածաշրջանի հարևան գյուղեր ու ավաններ։

Ալագյազը փոքր, բայց ինքնատիպ գյուղ է, որտեղ Արագածի լեռնային բնությունը միահյուսվում է Հայաստանի եզդիների կենդանի մշակութային ավանդույթին։