Ակունք
Արագածոտնի արևմուտքի լեռնային գյուղ, հիմնադրված 1829 թվականին վերաբնակիչների կողմից

Ինչ վայր է սա

Ակունքը (նախկին անունը՝ Ավութոնա) գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևմուտքում՝ Թալինի համայնքում։ Այն փռված է մոտ 1850 մետր բարձրության վրա, Թալինից հյուսիս-արևելք, Արագածի ստորոտի հրաբխային սարահարթերում, և մնում է փոքր երկրագործական բնակավայր՝ շուրջ վեց հարյուր բնակչով։

Ակունքի՝ որպես ներկայիս գյուղի պատմությունը սկսվում է 1829 թվականից։ Դա արևմտահայերի մեծ գաղթի ժամանակն էր՝ 1820-ական թվականների ռուս-թուրքական և ռուս-պարսկական պատերազմներից հետո. Արագածոտնի տասնյակ գյուղեր հենց այդ տարիներին հիմնադրվեցին կամ վերաբնակեցվեցին Կարսից, Խոյից, Ալաշկերտից և պատմական Հայաստանի այլ կողմերից եկած ընտանիքներով։ Ակունքը պատկանում է այս երիտասարդ, բայց երկու դարում արմատացած վերաբնակ գյուղերի շերտին, իսկ նրա նախկին Ավութոնա անունը պահպանում է վայրի՝ վերակառուցումից առաջվա անցյալի հիշողությունը։

Գյուղը գտնվում է Արագածոտնի արևմտյան եզրին՝ այն կողմում, որը որոշվում է Արագած հանգած հրաբխի հարևանությամբ՝ ներկայիս Հայաստանի ամենաբարձր գագաթով։ Տեղի մակերևույթը ալիքավոր սարահարթեր են՝ կազմված հրաբխային ապարներից ու տուֆից, քարքարոտ մարգագետիններով և սակավ առվակներով։ Մոտ 1850 մետր բարձրության վրա կլիման կտրուկ ցամաքային է. կարճ, ոչ շոգ ամառ՝ տասնութ-քսան աստիճան միջին ջերմաստիճանով, ցրտաշունչ ձմեռ և տարեկան 450–500 միլիմետր չափավոր տեղումներ, որոնց մեծ մասը թափվում է գարնանը։

Ակունքի տնտեսական կենցաղը բնորոշ է Արագածոտնի լեռնային գյուղերին և ենթարկվում է բարձրությանն ու կարճ տաք եղանակին։ Բնակիչները անասուն են պահում՝ օգտագործելով ընդարձակ լեռնային մարգագետինները արոտի և խոտհարքի համար, և մշակում են տնամերձ հողակտորներ՝ այգիներ ու փոքր խաղողի այգիներ տների մոտ, հացահատիկ ու անասնակեր արտերում։ Գյուղական կառուցապատումը քարե տներ են՝ բակերով, բանջարանոցներով ու տնտեսական շինություններով. կյանքն այստեղ հանդարտ է՝ կապված երկրագործության, անասնապահության և սարահարթի եղանակային ռիթմի հետ։

Ակունքի գլխավոր արժեքը ոչ թե առանձին հուշարձաններն են, այլ արևմտյան Արագածոտնի բուն բնապատկերը՝ անտառազուրկ տուֆե սարահարթերը, Արագածի ձյունառատ լանջերի հեռավոր տեսարանները և լեռնաշխարհի լռությունը։ Գյուղը հարմար է որպես կանգառ մարզի արևմտյան մասով անցնող երթուղու վրա։ Շատ մոտ է շրջկենտրոն Թալինը՝ իր հանրահայտ միջնադարյան Կաթողիկեով՝ 7-րդ դարի մայր տաճարով, որը հայ վաղ քրիստոնեական ճարտարապետության նշանավոր կոթողներից է, իսկ սարահարթերով սփռված են այլ հին գյուղեր, եկեղեցիներ ու խաչքարեր։

Նրանց համար, ովքեր անցնում են այս կողմերով, Ակունքը ցույց է տալիս առօրյա, չզարդարված լեռնային Հայաստանը՝ քարե բակեր, արածող հոտեր, հրաբխային արտերի անհունություն հսկայական երկնքի տակ։ Այս վայրը բարձրաձայն տեսարժան վայրերի մասին չէ, այլ Արագածի ստորոտի լեռնային գյուղի իսկական մթնոլորտի, և այն բանի հնարավորության, որ տեսնես՝ ինչպես է ապրում հայ գյուղը զբոսաշրջային ուղիներից հեռու։

Ակունքը հանդարտ վերաբնակ գյուղ է, որի պատմությունն ու տեսքն անբաժան են արևմտյան Արագածոտնի դաժան ու գեղեցիկ լեռնաշխարհից։