Աղձք
Ամբերդի կիրճի վրա կանգնած գյուղ՝ հայ արքաների դամբարանով

Ինչ վայր է սա

Աղձք գյուղը գտնվում է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի հարավում, Աշտարակի տարածքում՝ մոտ 1260 մետր բարձրության վրա, խոր կիրճի եզրին, որի հատակով հոսում է Ամբերդ գետը։ Չնայած համեստ չափերին և մի փոքր ավելի քան մեկուկես հազար բնակչությանը՝ սա այն վայրերից է, որտեղ հայոց հողը պահպանում է հնության հիշողությունը. հենց այստեղ է գտնվում Արշակունյաց արքայատոհմի հռչակավոր դամբարանը, որը այս լեռնային գյուղը դարձնում է Հայաստանի կարևոր պատմական ուղենիշներից մեկը։

Աղձքի գլխավոր սրբությունն ու հպարտությունը IV դարի հայ արքաների դամբարանն է՝ Արշակունյաց տոհմի տոհմական դամբարանը։ Հուշարձանը թվագրվում է 359–360 թվականներով և կապվում է հայոց պատմության դրամատիկ դրվագի հետ։ Սասանյան Իրանի դեմ պատերազմների ժամանակ պարսից Շապուհ II արքան հրամայել էր տոհմական դամբարաններից դուրս հանել հայ արքաների աճյունները։ Վասակ Մամիկոնյան սպարապետի՝ պարսկական զորքերի դեմ տարած հաղթանակից հետո արքաների աճյունները վերադարձվել են հայրենիք և վերաթաղվել այստեղ՝ կիրճի եզրին հատուկ կառուցված դամբարանում։

Դամբարանն ինքնին յուրահատուկ կառույց է. ներս է թափանցում միայն դռան բացվածքի լույսը, իսկ մուտքի մոտ կանգնած քարե սյուները զարդարված են որսի տեսարաններով քանդակներով։ Ըստ ուսումնասիրողների՝ հեթանոսական շրջանի արքաները թաղված են մուտքի ձախ կողմում, իսկ քրիստոնեություն ընդունած միապետները՝ աջ կողմում, խաչաքանդակի կողքին։ Նախաքրիստոնեական և քրիստոնեական թաղման ավանդույթների այս հազվագյուտ հարևանությունը Աղձքի դամբարանը դարձնում է հայոց պատմության անցումային դարաշրջանի եզակի հուշարձան։

Դամբարանի կողքին կանգնած է եղել քրիստոնեական տաճար՝ կառուցված նույն IV դարում։ Մեր օրեր են հասել միայն նրա բեկորները՝ պատերի հատվածներ, խորանի հիմքը և սյուների մասեր։ Թե՛ դամբարանը, թե՛ բազիլիկը կանգնեցված են եղել հենց կիրճի եզրին, ուղղաձիգ ժայռերի մեջ, ինչը այս վայրին հաղորդում է խստաշունչ հանդիսավորություն։ Այսօր էլ պահպանված ավերակները վկայում են Աղձքի՝ որպես հնագույն հայ արքայատոհմի պատվավոր դամբարանի՝ նախկին նշանակության մասին։

Աղձքի հետ կապված է նաև մեկ այլ փառավոր անուն. գյուղը համարվում է հայոց Կոմիտաս Ա կաթողիկոսի ծննդավայրը, որը վախճանվել է 628 թվականին։ Փոքր բնակավայրի համար այսպիսի կրկնակի կապը՝ արքայական դամբարանի և Հայ առաքելական եկեղեցու առաջնորդներից մեկի հետ, հազվագյուտ պատմական պատիվ է և բացատրում է, թե ինչու այստեղ արժե այցելել բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են հայոց պետականության և հավատի ակունքներով։

Աշխարհագրորեն Աղձքը փռված է Արագած լեռան հարավային ստորոտներին՝ այն երկրամասում, որը վաղուց հռչակված է իր հրաբխային հողերի բերրիությամբ։ Գյուղը գտնվում է Արզնի-Շամիրամ ջրանցքին և դեպի Ագարակ ու Արթիկ տանող ճանապարհին մոտ. ամենամոտ հարևան համայնքներն են Ագարակը, Բյուրականը և Ուջանը։ 1260 մետր բարձրությունը պայմանավորում է տեղի կլիման՝ տաք և չոր ամառին հաջորդում է ձյունառատ լեռնային ձմեռը, իսկ օդը մնում է մաքուր՝ բացելով Արագածի լանջերի տեսարանները։

Աղձքի առօրյա կյանքը, ինչպես Արագածոտնի մարզի գյուղերի մեծ մասում, հենվում է երկրագործության և անասնապահության վրա։ Բնակիչները մշակում են այգիներ ու դաշտեր, աճեցնում հացահատիկ և պտղատու կուլտուրաներ, պահում անասուն. ոռոգումը մեծապես ապավինում է այս չորային նախալեռներով անցկացված ջրանցքի ջրին։ Սա հանգիստ, աշխատավոր գյուղ է, որտեղ պատմությունը հարևանում է սովորական գյուղական կենցաղին։

Աղձք եկողը նախ և առաջ պետք է տեսնի Արշակունյաց արքայական դամբարանը և կիրճի եզրին պահպանված հնագույն բազիլիկի մնացորդները, միաժամանակ վայելի Ամբերդ գետի հովտի համայնապատկերը։ Գյուղի դիրքն ինքնին՝ Արագածի ստորոտին, Բյուրականի կողքին, այն դարձնում է հարմար կետ՝ Արագածոտնի մարզի պատմական սրտով ճամփորդելու համար։

Աղձքը ակնառու հիշեցում է, որ Հայաստանում նույնիսկ փոքր լեռնային գյուղը կարող է պահպանել մի ողջ արքայատոհմի հիշողությունը։