Աղաքչի
Արագածոտնի հյուսիս-արևմուտքի լեռնային գյուղ, նախկինում հայտնի Աղաքչի անունով

Ինչ վայր է սա

Աղաքչին (այժմ պաշտոնապես՝ Զովասար) Արագածոտնի մարզի Թալինի համայնքի փոքր հայկական գյուղ է՝ երկրի հյուսիս-արևմուտքում։ Այն փռված է ծովի մակարդակից մոտ 2100 մետր բարձրության վրա, Աշտարակից շուրջ 61 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, Արագածի արևմտյան լանջերի բաց սարահարթերում, և մարզի լեռնային բնակավայրերից է։

Գյուղի նախկին անունը Աղաքչի է (հանդիպում է նաև Ահաքչի և Աղա-կիչիկ ձևերով), և հենց այս պատմական ձևն է ամրացել տեղեկատուներում ու երթուղիներում։ Խորհրդային տարիներին և դրանից հետո գյուղի համար հաստատվեց հայկական Զովասար անունը, որով այն նշվում է ժամանակակից քարտեզներին։ Կրկնակի անունը Արագածոտնի այս անկյունի բնորոշ գիծն է. տեղանունները պահպանում են սարահարթի բազմաշերտ անցյալի հիշողությունը։

Պատմականորեն Աղաքչին խառը բնակչությամբ բնակավայր է եղել։ XIX դարի տվյալներով՝ 1873 թվականին այստեղ հաշվվում էր 23 ադրբեջանական և 14 հայկական ծուխ՝ համապատասխանաբար շուրջ 160 և 95 բնակիչ. 1912 թվականին բնակչությունը կազմում էր մոտ 359 մարդ։ XX դարի ընթացքում բնակիչների թիվը նկատելիորեն տատանվել է. 1930-ականների սկզբի մոտ 819 մարդուց այն դարի վերջին նվազել է, իսկ 2011 թվականի մարդահամարով գյուղում ապրում էր շուրջ 497 մարդ։ Այսօր սա հանգիստ հայկական գյուղ է, և անվան փոփոխությունն արտացոլում է սարահարթի բնակչության կազմի փոփոխությունները։

Բնությունն այստեղ կանխորոշում է ողջ կենցաղը։ Երկու կիլոմետրից բարձր այս բարձրության վրա կլիման խստաշունչ է ու խոնավ. ձմեռները երկար են ու ձյունառատ՝ հունվարի միջին ջերմաստիճանով մոտ մինուս ինը աստիճան, իսկ կարճ ամառը զով է. ամենատաք ամսին՝ օգոստոսին, օդը միջինում տաքանում է ընդամենը մինչև տասնվեց աստիճան։ Տեղումների տարեկան չափը մոտ 515 միլիմետր է, և դրանց մեծ մասը բաժին է ընկնում գարնան վերջին։ Շրջակա լանջերը զբաղեցնում են լեռնային մարգագետիններն ու արոտավայրերը՝ արևմտյան Արագածոտնի այս բարձունքների բնորոշ բնապատկերը։

Աղաքչիի տնտեսական կյանքը, ինչպես Թալինի համայնքի հարևան լեռնային գյուղերում, հենվում է անասնապահության և դրա հետ կապված՝ անասունների ամառային լեռնային արոտի, ինչպես նաև այս բարձրության վրա հնարավոր անպահանջ երկրագործության վրա։ Սա հանգիստ գյուղական վայր է, հեռու աղմկոտ ճանապարհներից, որտեղ տարվա ռիթմը թելադրում են արածեցման և անասնակերի պաշարման եղանակները։

Մարզի այս հատվածում հայտնվողներին գրավում են առաջին հերթին հենց սարահարթերը՝ Արագածի զանգվածի լայն տեսարանները, լեռնային մաքուր օդը և բարձրլեռնային լռությունը։ Այստեղ այցը հարմար է զուգակցել Թալինի համայնքի տեսարժան վայրերի և Արագածոտնի առավել հայտնի հուշարձանների հետ, որոնց համար Աղաքչին ծառայում է որպես լեռների մեջ հանգիստ մեկնակետ։

Աղաքչին (Զովասարը) մնում է լեռնային հայկական գյուղի համեստ, բայց ամբողջական պատկեր՝ խստաշունչ կլիմա, արոտների ընդարձակություն և անշտապ գյուղական կյանք Արագածի արևմտյան ստորոտներում։