Գանձաքար
Անտառապատ գյուղ Ուրտիջուրի կիրճում, որի անունը նշանակում է «քարե գանձ»

Ինչ վայր է սա

Գանձաքարը խոշոր հայկական գյուղ է երկրի հյուսիս-արևելքում՝ Տավուշի մարզում, մարզկենտրոն Իջևանից ընդամենը մի քանի կիլոմետր հարավ։ Այն ձգվում է գրեթե վեց կիլոմետր Ուրտիջուր գետի երկայնքով՝ կանաչ կիրճում, որն ամեն կողմից շրջապատված է անտառապատ լեռներով, և լավ ծանոթ է բոլոր նրանց, ովքեր Իջևանից ճանապարհ են ընկնում դեպի Տավուշի խորքերը։

Թեև բնակիչների թվով Գանձաքարը չի զիջում որևէ փոքր ավանի, իր կենցաղով այն հենց գյուղ է՝ մեծ գյուղական համայնք՝ երկհարկանի տներով, այգիներով և տնամերձ հողակտորներով, որոնք սփռված են կիրճի լանջերին։ 2011 թվականի մարդահամարն այստեղ հաշվել է 3434 մարդ, որից մոտ երեք հազարը մշտապես բնակվում են. բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ հայ է։

Իր այսօրվա հնչեղ անունը գյուղը ստացել է համեմատաբար վերջերս։ Նախկինում այն կոչվում էր Աղդան (հայտնի են նաև Վերին Աղդան ձևերը), և միայն 1978 թվականին վերանվանվեց Գանձաքար։ Անունը բառացի թարգմանվում է «քարե գանձ»՝ պատկեր, որում լսվում են և՛ շրջակա քարքարոտ լեռնալանջերը, և՛ շրջակայքում սփռված հնագույն կառույցների հիշողությունը։

Աշխարհագրությունն այստեղ ամեն ինչ որոշում է։ Գյուղը գտնվում է մոտ 850 մետր բարձրության վրա՝ գետի կիրճում, և ձգվում է երկար ժապավենի պես ջրի երկայնքով. նրա վրա բարձրանում են անտառապատ լեռնաշղթաներ։ Կլիման մեղմ է, տեղումները՝ բավարար, և այս խոնավ, կանաչ միջավայրը բնորոշ է Տավուշին՝ Հայաստանի ամենաանտառապատ մարզին, որտեղ կաղնու և հաճարենու անտառները հասնում են գյուղերի եզրերին։

Գանձաքարի կյանքը հենվում է հողի վրա։ Տեղի ընտանիքները զբաղվում են երկրագործությամբ և անասնապահությամբ՝ մշակում են հացահատիկ, բանջարեղեն և մրգեր, պահում անասուններ, զբաղվում կաթնատնտեսությամբ, իսկ մեղմ կլիման ու ծաղկող լանջերն այստեղի մեղվաբուծությունն ու մեղրը դարձնում են հատկապես արժեքավոր։ Այգիներն ու փոքր տնտեսությունները ձգվում են ողջ կիրճի երկայնքով՝ իջնելով դեպի գետը։

Չնայած երիտասարդ անվանը՝ գյուղի շրջակայքը պահպանում է հին պատմության հետքեր։ Այստեղ պահպանվել են միջնադարյան հուշարձաններ՝ Սուրբ Գևորգ եկեղեցին և Սուրբ Կիրակոս մատուռը (հետագայում՝ եկեղեցին)՝ XII–XIII դարերից, հին գերեզմանատուն, X–XIII դարերի ամրոցի մնացորդներ և մի քանի փոքր մատուռներ։ Այս լուռ քարերը հիշեցնում են, որ մարդիկ այս կիրճում բնակվել են շատ ավելի վաղ, քան այն ստացավ «քարե գանձ» անունը։

Իջևանին մոտ լինելը Գանձաքարը դարձնում է հարմար մեկնակետ Տավուշի հետ ծանոթանալու համար։ Այստեղից ձեռքի հեռավորության վրա է մարզկենտրոնն իր շուկայով ու թանգարաններով, իսկ շուրջբոլորը՝ անտառապատ լեռներ, աղբյուրներ և արահետներ, որոնցով հաճելի է բարձրանալ դեպի հին մատուռներ ու ավերակներ։ Ճանապարհորդի համար սա հանգիստ, կանաչ վայր է, որտեղ կարելի է զգալ հյուսիս-արևելյան Հայաստանի անշտապ ռիթմը՝ կիրճ, գետ, անտառ և անվան քարե գանձ։

Գանձաքարը բարձրաձայն փառքի հավակնություն չունի, բայց հենց այս համեստության մեջ է նրա հմայքը՝ տավուշյան անտառապատ գյուղ, որ աճել է գետի կիրճում և դարերի միջով խնամքով կրում է իր «քարե գանձը»։