Տաթև
Որոտանի կիրճի վերևում փռված գյուղ՝ հնագույն վանքի պարիսպների մոտ

Ինչ վայր է սա

Տաթևը լեռնային գյուղ է Հայաստանի հարավում՝ Սյունիքի մարզում, փռված Որոտան գետի խոր կիրճի աջ ափին՝ Գորիսից մոտ 15 կիլոմետր հարավ-արևմուտք։ Չնայած համեստ չափերին և փոքր բնակչությանը՝ սա ողջ երկրի ամենահայտնի վայրերից մեկն է. գյուղի վերևում, բազալտե սարահարթի եզրին, վեր է խոյանում Տաթևի վանքը՝ միջնադարյան հայ ճարտարապետության և հոգևոր մշակույթի նշանավոր հուշարձան։

Տաթևը Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է։ Վայրի պատմական կորիզը վանքն է, որը IX դարից դարձավ Սյունիքի եպիսկոպոսների աթոռանիստն ու երկրի գլխավոր եկեղեցական ու լուսավորչական կենտրոններից մեկը։ Անվան ծագումը սովորաբար կապում են Թադեոս առաքյալի աշակերտ Եվստաթեոսի (Տաթևի) հետ. ժողովրդական ավանդությունը հավելում է գեղեցիկ պատմություն վարպետի մասին, որը՝ տաճարն ավարտելով և բարձրությունից սայթաքելով, բացականչել է «Տա թև»՝ «Թև տուր ինձ»։

Գյուղը գտնվում է բարձր լեռներում՝ Որոտանի կիրճի վերևի սարահարթին, ծովի մակարդակից մոտ մեկ ու կես հազար մետր բարձրության վրա։ Շրջակայքը կտրուկ լանջեր են, ժայռոտ զառիթափեր, անտառապատ բլուրներ և խորքում սլացող գետը։ Այս դիրքը դարեր շարունակ որոշել է թե՛ վանքի անմատչելիությունը, թե՛ լեռնային կյանքի խիստ, բայց գեղեցիկ կենցաղը։

Տաթևի ճարտարապետական սիրտը Սուրբ Պողոս-Պետրոս մայր տաճարն է, որը կառուցվել է 895–906 թվականներին՝ Աշոт իշխանի և Հովհաննես եպիսկոպոսի աջակցությամբ։ Կողքին կանգնած է հանրահայտ Գավազան սյունը՝ կառուցված X դարի սկզբին. ութանիստ կոթող, որը, ըստ վկայությունների, կարող էր երերալ հողի ցնցումների ժամանակ՝ առանց փլվելու. միջնադարյան ինժեներական մտքի հազվագյուտ հուշարձան։

Ուշ միջնադարում վանքը հասավ իր փառքի գագաթնակետին։ 1390–1434 թվականներին այստեղ գործում էր Տաթևի համալսարանը՝ հայ գիտության խոշորագույն օջախներից մեկը, որտեղ դասավանդում էին նշանավոր աստվածաբաններ ու փիլիսոփաներ Հովհան Որոտնեցին և Գրիգոր Տաթևացին։ Այստեղ էին հավաքվում աշակերտներ ողջ Մեծ Հայքից, ընդօրինակվում ու ստեղծվում էին ձեռագրեր, զարգանում էին աստվածաբանությունն ու մանրանկարչությունը։

Այսօր Տաթևին համաշխարհային համբավ բերեց նաև «Տաթևի թևեր» ճոպանուղին, որը հանդիսավոր բացվեց 2010 թվականի հոկտեմբերի 16-ին։ Մոտ 5,7 կիլոմետր երկարությամբ գիծը գյուղն ու վանքը կապում է կիրճի հակառակ եզրի՝ Հալիձորի հետ և գրանցված է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես ամենաերկար ոչ-կանգառ ճոպանուղին։ Որոտանի անդունդի վրայով թռիչքը վանքը դարձրեց ամբողջ տարին հասանելի և շրջանը վերածեց Հայաստանի ամենաայցելվող վայրերից մեկի։

Որոտանի կիրճը պահպանում է նաև այլ տեսարժան վայրեր։ Մոտակայքում է Սատանի կամուրջը՝ գետի վրա բնական կրաքարային կամուրջ՝ տաք հանքային աղբյուրներով և գունագեղ ժայռերով։ Գյուղից հեռու՝ անտառի մեջ, պահպանվել է Տաթևի Մեծ Անապատը՝ մենավոր ճգնավորանոց, որը կապված է վանքի հոգևոր ավանդույթի հետ։

Գյուղի կյանքն ինքնին մինչ օրս հենվում է հողի ու լեռնային աշխատանքի վրա։ Բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, բանջարանոցային և հացահատիկային մշակաբույսերի մշակմամբ. վաղուց զարգացած են եղել մեղվաբուծությունն ու ծխախոտագործությունը։ Բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում զգալիորեն նվազել է՝ XX դարի սկզբի ավելի քան երկու հազարից մինչև ներկայիս հազարից պակասը, ինչը բնորոշ է Սյունիքի շատ բարձրլեռնային գյուղերի։ Տաթևի ծնունդներից է Խորհրդային Միության հերոս Սուրեն Առաքելյանը։

Ճանապարհորդի համար Տաթևը նախ և առաջ մեծ պատմության ու հիասքանչ բնապատկերի համադրություն է. կիրճի եզրին կանգնած միջնադարյան վանք, թռիչք ճոպանուղով անդունդի վրայով, զբոսանք դեպի Սատանի կամուրջ և լեռնային գյուղի լռություն, որտեղ հնագույն պարիսպները հարևան են առօրյա գյուղական կյանքին։

Տաթևը մնում է Սյունիքի և ողջ Հայաստանի խորհրդանիշներից մեկը՝ վայր, որտեղ վանքը, կիրճն ու երկինքը կարծես իրոք թև են տալիս ճամփորդին։