Սպանդարյան
Լեռնային գյուղ Արագածի լանջին

Ինչ վայր է սա

Սպանդարյանը Շիրակի մարզի փոքրիկ լեռնային գյուղ է՝ Արագած լեռան հյուսիս-արևմտյան լանջերին, Մանթաշ գետի աջ ափից վեր։ Բարձր Շիրակում, մոտ 2150 մետր բարձրության վրա, այստեղ ապրում է ընդամենը մի քանի հարյուր մարդ։

Գյուղը փռված է Արթիկի համայնքում՝ Շիրակի սարահարթերի մեջ, որտեղ Արագածի լանջերն իջնում են դեպի Մանթաշի հովիտը։ Օդն այստեղ նոսր է ու մաքուր, ամառը՝ կարճ, ձմեռները՝ երկար և ձյունառատ՝ հայկական լեռնաշխարհի սովորական ռիթմով։ Գյուղն իր անունը ստացել է հայ հեղափոխական Սուրեն Սպանդարյանի պատվին. այսպես այն վերանվանվել է 1946 թվականին, իսկ նախկինում կոչվել է Ղուլիջա (Ղուլիջան)։ Այսօրվա բնակիչները Ալաշկերտի հովտից եկած վերաբնակների սերունդներն են, որոնք այստեղ տեղափոխվել են 1820–1830-ականների սահմանին։

Չնայած իր փոքրությանը՝ Սպանդարյանը խոր հնություն է պահում։ Մոտակա ժայռին պահպանվել է Ք.ա. VIII դարում կառավարած Արգիշտի I արքայի ուրարտական սեպագիրը՝ լուռ վկայություն այն մասին, թե ինչքան հյուսիս էր ձգվում Ուրարտուի տերությունը։ Կողքին բարձրանում են կիկլոպյան ամրոցի մնացորդները՝ կենտրոնական աշտարակով, շարված հսկայական անմշակ քարերից, իսկ շուրջը սփռված են բրոնզեդարյան դամբարաններ։ Գյուղում կանգուն է Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին և հին քարե կամուրջը՝ տեղական հուշարձան, որի համար արժե ճանապարհից շեղվել։

Սպանդարյանի կյանքը մինչ օրս հենվում է հողի վրա. այստեղ վարում են արտեր, պահում անասուն, աճեցնում կարտոֆիլ ու ծխախոտ, իսկ ընդերքում բազալտ կա։ Բոլորովին մոտ է Մանթաշի ջրամբարը, իսկ Արագածի լանջից վեր՝ քսանմետրանոց եզրից թափվում է Մանթաշ ջրվեժը՝ ընդգրկված Հայաստանի բնության հուշարձանների ցանկում։ Ճանապարհորդի համար սա հանգիստ կանգառ է աղմկոտ երթուղիներից հեռու՝ լեռնային ընդարձակությամբ, հնագույն քարերով և շիրակյան գյուղի դանդաղ կենցաղով։