Պեմզաշեն
Պեմզաշեն — քարտաշների մեծ գյուղ Շիրակի հրաբխային սարահարթերում, պեմզայի հանքերի կողքին

Ինչ վայր է սա

Պեմզաշենը Հայաստանի արևմուտքում, Շիրակի մարզում գտնվող մեծ գյուղ է՝ տարածված Շիրակի գոգավորության հրաբխային սարահարթերում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1775 մետր բարձրության վրա։ Ժամանակին ստացած ավանի կարգավիճակ՝ այսօր այն բազմամարդ գյուղական համայնք է, որի անունը բառացի նշանակում է «պեմզայից կառուցված». այստեղ ողջ կյանքն ու տնտեսությունը կապված են տեղական քարի արդյունահանման ու մշակման հետ։

Ներկայիս անունը գյուղը ստացել է 1940 թվականի մարտի 2-ին. նախկինում այն կոչվում էր Մագմուջուկ (Մահմուդլու)։ Պեմզաշեն տեղանունը կազմված է երկու մասից՝ «պեմզա»՝ թեթև, ծակոտկեն հրաբխային քարը, որը վաղուց արդյունահանվում է շրջակայքում, և հայերեն «շեն» բառից (բնակավայր, կառույց)։ Անունն ինքնին դարձել է վայրի համառոտ այցեքարտը՝ գյուղ, որ աճել է պեմզայի հանքերի կողքին և բառացիորեն կառուցված է հրաբխային տուֆից ու պեմզայից։

Այս հողերի ներկայիս բնակեցումը վերագրվում է 1829–1831 թվականներին, երբ այստեղ տեղափոխվեցին հայեր Ալաշկերտից, Բասենից, Մուշից և Արևմտյան Հայաստանի այլ շրջաններից։ 1880 թվականի մարդահամարով գյուղում հաշվվում էր մոտ 123 տուն և 1019 բնակիչ՝ հիմնականում հայեր։ Բնակչությունն աճում էր ողջ XX դարի ընթացքում, իսկ 1958 թվականի օգոստոսի 21-ին բնակավայրը ստացավ քաղաքատիպ ավանի կարգավիճակ։

Պեմզաշենը փռված է Շիրակի գոգավորության անտառազուրկ հրաբխային սարահարթերում՝ Արագած զանգվածի և հարակից բարձրությունների հնագույն հրաբխայնությամբ ձևավորված եզերքում։ Մոտ 1775 մետր բարձրությունը պայմանավորում է խստորեն ցամաքային կլիման՝ երկար ու ցուրտ ձմեռով և կարճ տաք ամառով, իսկ շրջակա քարքարոտ բաց տարածությունները՝ լեռնային Շիրակի բնորոշ տեսքը։ Հենց այս երկրաբանական պայմաններն են գյուղին պարգևել նրա գլխավոր հարստությունը՝ տուֆի ու պեմզայի հանքավայրերը։

Խորհրդային տարիներին այստեղ գործում էին մանածագործական ֆաբրիկա, շինանյութի ձեռնարկություն և հիդրոէլեկտրակայանների պահեստամասերի արտադրություն։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո արդյունաբերությունը անկում ապրեց, և մեկուկես տասնամյակում ավելի քան 300 ընտանիք լքեց գյուղը։ Այսօր տնտեսությունը հենվում է քարի՝ տուֆի ու պեմզայի արդյունահանման ու մշակման, երեսպատման սալիկների արտադրության և կաթնատու անասնապահության վրա. ոռոգման ջրի սակավությունը մնում է երկրագործության գլխավոր խոչընդոտը։

Գյուղի գլխավոր սրբավայրը VII դարի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է՝ կանգնած նրա կենտրոնում. վաղ միջնադարյան այն տաճարներից մեկը, որոնցով այնքան հարուստ է Շիրակի այս հատվածը։ Շրջակայքում պահպանվել են ևս մի քանի հուշարձաններ. Պեմզաշեն–Արթիկ ճանապարհին կանգնած է Առաքելոց եկեղեցին (XI դար), իսկ Պեմզաշեն–Լեռնակերտ ճանապարհին՝ Մակարավանք տաճարը (XI–XIII դարեր)։ Հիմնական հուշարձաններից ներքև՝ կիրճում, պատսպարված է XVIII դարի փոքրիկ եկեղեցի։

Գյուղի բնիկներից է բռնցքամարտիկ Արտավազդ Արոյանը՝ պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտի մի վարկածով Ասիայի չեմպիոն։ Ճանապարհորդի համար Պեմզաշենը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես քարե Շիրակի կենդանի օրինակ. գյուղի կենտրոնի հնագույն բազիլիկը, շրջակա ճանապարհների միջնադարյան տաճարները և հենց պեմզայի հանքերը միասին կազմում են լեռնային եզերքի ամբողջական պատկեր, որտեղ քարը պայմանավորում է և՛ բնապատկերը, և՛ մարդկանց ճակատագիրը։ Այստեղից հարմար է շարունակել երթուղին դեպի հարևան Արթիկի հուշարձանները և Շիրակի մարզի այլ տեսարժան վայրեր։

Պեմզաշենը գյուղ է, որի հենց անվան մեջ գրված է նրա էությունը՝ հրաբխային քարը, որ Շիրակի այս անկյունին տվել է և՛ տեսք, և՛ արհեստ։