Մարմաշեն
Գյուղ՝ Ախուրյանի վանքի կողքին

Ինչ վայր է սա

Մարմաշենը գյուղ է Հայաստանի Շիրակի մարզում՝ Գյումրիից մի քանի կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, Ախուրյան գետի ձախ ափին։ Իր համբավը գյուղը պարտական է կարմիր տուֆից կառուցված Մարմաշենի վանքին՝ հայկական միջնադարի ամենանրբագեղ հուշարձաններից մեկին։

Գյուղը փռված է Շիրակի սարահարթին՝ մոտ 1620 մետր բարձրության վրա, որտեղ բաց դաշտերը զիջում են տեղը Ախուրյանի զառիթափ ափին։ Ներկայիս Մարմաշենը հայկական չափանիշներով երիտասարդ է. մինչև 1946 թվականը այն կոչվում էր Վերին Ղանլիջա, իսկ նոր անունը ստացել է հարևան վանքի պատվին։ Բնակիչների մեծ մասը 1828–1830 թվականներին Կարսից, Դերջանից և Մուշից եկած գաղթականների ժառանգներն են։ Այսօր այստեղ ապրում է մոտ երկու հազար մարդ, և տնտեսությունը դեռ հիմնված է հողի վրա՝ անասնապահություն, բանջարաբուծություն, այգիներ և հայտնի տեղական դդումը։

Մարմաշեն գալու գլխավոր պատճառը վանքն է, որը կանգնած է գյուղից մոտ մեկ կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք՝ հենց Ախուրյանի ոլորանի վերևում։ Այն X դարի վերջին — XI դարի սկզբին հիմնել է Պահլավունիների տոհմից մի իշխան. շինարարությունն ու հավելումները ձգվել են մինչև XIII դար։ Գլխավոր եկեղեցին կառուցված է տաք կարմիր տուֆից՝ ճակատներին խաչաձև խորշերով. կողքին՝ ավելի փոքր եկեղեցի, գավթի և կլոր բազմախորան տաճարի ավերակներ։

Վանքը մեծապես տուժել է սելջուկյան արշավանքների ժամանակ, սակայն 1225 թվականին այն վերականգնել են հիմնադրի սերունդները։ Այսօր սա հանգիստ, գրեթե ամայի վայր է. կանաչ մարգագետնի վրա կարմիր պատեր, ներքևում գետի աղմուկ և տեսարան դեպի կիրճը, որով անցնում է սահմանը։ Գյուղից քիչ հարավ պահպանվել են Տիրաշեն հնագույն բնակավայրի և ամրոցի հետքերը՝ ևս մեկ պատճառ այս կողմերում ավելի երկար մնալու։