Գյումրի
Սև տուֆի, արհեստների և անխոնջ հումորի քաղաքը՝ Հայաստանի երկրորդ մայրաքաղաքը

Ինչ վայր է սա

Գյումրին Հայաստանի երկրորդ խոշորագույն քաղաքն է և Շիրակի մարզի վարչական կենտրոնը՝ երկրի հյուսիս-արևմուտքում, ընդարձակ Շիրակի սարահարթում, Երևանից մոտ 126 կիլոմետր հյուսիս, ծովի մակարդակից շուրջ 1509 մետր բարձրության վրա։ Սա ոչ միայն մարզկենտրոն է, այլև հանրապետության գլխավոր մշակութային, պատմական ու արդյունաբերական քաղաքներից մեկը՝ հայտնի սև տուֆից կառուցված հին ճարտարապետությամբ, արհեստավորական ավանդույթներով և իր բնակիչների առանձնահատուկ ու անկրկնելի հումորով։

Բնակավայրի պատմությունը հազարամյակների խորքից է գալիս. վայրն առաջին անգամ հիշատակվում է Կումայրի անունով՝ մ.թ.ա. VIII դարի ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում։ Դարերի ընթացքում այդ անունը հնչյունական փոփոխությունների շարքով վերածվեց Գյումրիի։ 1837 թվականին, երկրամասը Ռուսական կայսրությանը միանալուց հետո, հին բնակավայրի տեղում ամրոց հիմնվեց, իսկ 1840 թվականին պաշտոնապես հիմնադրվեց Ալեքսանդրապոլ քաղաքը՝ կայսր Նիկոլայ I-ի կնոջ՝ Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնայի պատվին։ 1924 թվականին քաղաքը վերանվանվեց Լենինական, և միայն 1992 թվականին նրան վերադարձվեց պատմական Գյումրի անունը։

XIX դարի վերջին Ալեքսանդրապոլը դարձավ Արևելյան Հայաստանի ամենախոշոր քաղաքը՝ բնակչության թվով գերազանցելով այն ժամանակվա Երևանին, և Անդրկովկասի գլխավոր առևտրա-մշակութային կենտրոններից մեկը՝ Թիֆլիսի ու Բաքվի կողքին։ Քաղաքն աճում էր որպես ռազմական, արհեստավորական ու առևտրական հանգույց. այստեղ ձևավորվում էին վարպետների դպրոցներ, գործում էին թատրոններ, ելույթ էին ունենում ժողովրդական գուսաններ։ Հենց Ալեքսանդրապոլում 1912 թվականին բեմադրվեց Հայաստանի պատմության մեջ առաջին օպերան՝ Արմեն Տիգրանյանի «Անուշը»։

Քաղաքի ճարտարապետական դեմքը որոշում է Կումայրի պատմական թաղամասը՝ իսկական քաղաքային հայկական կառուցապատման արգելոցը, որն ընդգրկում է XVIII–XIX դարերի ավելի քան հազար շենք՝ կառուցված հիմնականում տեղական սև ու կարմիր տուֆից։ Քանդակազարդ ճակատների, պատշգամբների ու ներքին բակերի այս համույթը համարվում է Հայաստանում և աշխարհում այն սակավաթիվ վայրերից մեկը, որ պահպանել է իսկական քաղաքային հայկական ճարտարապետությունը. թաղամասի կառույցների մեծ մասը վերապրեց երկու խոշոր երկրաշարժերը՝ 1926 և 1988 թվականներին։ Քաղաքի սիրտը Վարդանանց հրապարակն է, որի շուրջ կենտրոնացած են գլխավոր հասարակական շենքերը։

Գյումրու գլխավոր եկեղեցիները կանգնած են այս հրապարակում և նրա մոտ։ Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին, որ կառուցվել է 1859–1873 թվականներին՝ հին Անիի մայր տաճարի օրինակով, ծանր վնասվեց 1988 թվականի երկրաշարժից և երկար վերականգնվեց։ Նրա կողքին վեր է խոյանում Սուրբ Աստվածածին տաճարը, որ հայտնի է նաև Յոթ վերք անունով (1873–1884), այսօր՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու Շիրակի թեմի աթոռանիստը։ Քաղաքի ծայրամասում պահպանվել է Սև բերդը՝ 1834–1847 թվականների ռուսական կայսերական ամրությունը մուգ քարից, որ այսօր վերածվել է մշակութային ու ցուցահանդեսային կենտրոնի։

1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Գյումրին ապրեց սարսափելի ողբերգություն. ավերիչ Սպիտակի երկրաշարժը գրեթե հողին հավասարեցրեց քաղաքը՝ խլելով հազարավոր կյանքեր և անօթևան թողնելով տասնյակ հազարավոր մարդկանց։ Բնակչությունը, որ նախկինում գերազանցում էր երկու հարյուր հազարը, կտրուկ նվազեց՝ 2011 թվականի մարդահամարով քաղաքում հաշվվում էր մոտ 122 հազար բնակիչ։ Աղետի հետևանքները քաղաքը հաղթահարեց երկար տարիներ. տասնամյակներ անց անգամ ընտանիքների մի մասը դեռ ապրում էր ժամանակավոր կացարաններում։ Այդ ողբերգության հիշատակն ու դանդաղ վերածնունդը դարձան քաղաքի ինքնագիտակցության անբաժան մասը։

Գյումրին իրավամբ կոչվում է հայկական հումորի ու ծիծաղի մայրաքաղաք, ինչպես նաև՝ արհեստների ու արվեստների քաղաք։ Նրա բնակիչները խոսում են գյումրեցիների բարբառով, որ ազգակից է կարնո բարբառին ու արևմտահայերենին, և հայտնի են սուր լեզվով, հնարամտությամբ ու կատակի հանդեպ սիրով։ Քաղաքը Հայաստանին տվել է բազմաթիվ նշանավոր անուններ. այստեղ պահվում են քանդակագործ Սերգեյ Մերկուրովի, բանաստեղծներ Ավետիք Իսահակյանի ու Հովհաննես Շիրազի, դերասան Մհեր (Ֆրունզիկ) Մկրտչյանի տուն-թանգարանները։ Ձիթողցյանների թանգարանը հին առանձնատանը պահպանում է քաղաքի պատմությանն ու կենցաղին վերաբերող հավաքածուներ, ինչպես նաև արվեստի գործեր։

Ժամանակակից Գյումրին ապրում է արդյունաբերությամբ ու շինարարությամբ. այստեղ արտադրվում են շինանյութեր տուֆից ու բազալտից, զարգացած են մանածագործությունն ու տրիկոտաժը, սննդի ու կաթնամթերքի ճյուղերը, ըմպելիքների թողարկումը։ Քաղաքի խորհրդանիշերից է դարձել «Գյումրի գարեջուր» գործարանը, որ բացվել է 1972 թվականին։ Նկատելի դեր ունեն զբոսաշրջությունն ու ծառայությունների ոլորտը։ Քաղաքի կլիման խիստ է. այն պատկանում է խոնավ ցամաքային տիպին՝ սառնամանիք ու ձյունառատ ձմեռներով և տաք ամառով, իսկ արևմտյան կողմից՝ ծայրամասերի երկայնքով, հոսում է Ախուրյան գետը։

Նրանք, ովքեր գալիս են Գյումրի, թող անշտապ քայլեն Կումայրիի նրբանցքներով, այցելեն Վարդանանց հրապարակ, բարձրանան Սև բերդ և լինեն տուն-թանգարաններում՝ զգալու այս քաղաքի առանձնահատուկ ոգին՝ հպարտ, հեգնական և համառ, որը բազմիցս բարձրացել է ավերակներից։

Գյումրին մնում է հայոց պատմության կենդանի վկան՝ քաղաք, որտեղ հին սև տուֆը, վերապրած փորձությունների հիշողությունը և անմար սրամտությունը հյուսվում են մեկ՝ ոչ մի բանի նման չեղող բնավորության մեջ։