Դսեղ
Թումանյանի ծննդավայրը Դեբեդի վրա

Ինչ վայր է սա

Դսեղը լեռնային գյուղ է Հայաստանի Լոռի մարզում՝ փռված անտառապատ հրվանդանի վրա, Դեբեդ գետի կիրճից բարձր։ Հենց այստեղ՝ անտառի եզրին, ծնվել է հայ գրականության դասական Հովհաննես Թումանյանը, և գյուղն այսօր էլ ապրում է իր բանաստեղծի հիշատակով։

Գյուղը գտնվում է մոտ 1225 մետր բարձրության վրա՝ Ալավերդուց շուրջ 13 կիլոմետր հարավ, Դեբեդի աջ ափի բարձունքին։ Դսեղը շրջապատված է անտառներով, իսկ արևմտյան կողմը կտրուկ իջնում է խոր կիրճը. տեղական ավանդությամբ այստեղից էլ գալիս է անունը՝ «դուրս տեղ», այսինքն՝ առանձնացած, հեռու վայր։ Տարբեր ժամանակներում գյուղը մտել է Թիֆլիսի նահանգի ու Թումանյանի շրջանի մեջ, իսկ 1995 թվականից այն Լոռի մարզում է. խորհրդային տարիներին (1938-1969) կրել է նաև Թումանյան անունը։

Դսեղի գլխավոր հպարտությունը նրա բնակիչ Հովհաննես Թումանյանն է՝ հայ բանաստեղծ, արձակագիր և հասարակական գործիչ։ Տունը, որտեղ նա ծնվել է, վաղուց վերածվել է տուն-թանգարանի և մնում է ողջ Հայաստանից ճամփորդներ ձգող վայր։ Թանգարանի շուրջ պահպանվել է գյուղական խաղաղ կենցաղը. բնակիչները անասուն են պահում, պանիր, մեղր ու կարագ պատրաստում, ցորեն, կարտոֆիլ և բանջարեղեն աճեցնում։

Դսեղը պահպանում է նաև խոր միջնադարյան անցյալ։ Բուն գյուղում կանգուն է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (Լուսավորիչ) ու հին գերեզմանատունը՝ խաչքարերով, իսկ մի քանի կիլոմետր հյուսիս-արևելք՝ անտառապատ կիրճում, թաքնված է X-XIII դարերի Բարձրաքաշ վանք համալիրը (Բարձրաքաշ Սուրբ Գրիգոր)՝ Մամիկոնյան իշխանական տոհմի ընտանեկան ուխտատեղին, որից մնացել են ավերակները։ Վանք է տանում գյուղի կենտրոնից սկսվող նշագծված արահետը, այնպես որ զբոսանքը հեշտ է զուգակցել Դեբեդի կիրճի և շրջակա լեռնային անտառների տեսարանների հետ։