Նոր Հաճն
Հաջընի հիշատակի քաղաքը՝ Հրազդանի աջ ափին, Արզնիի կիրճի մոտ

Ինչ վայր է սա

Նոր Հաճնը Հայաստանի Կոտայքի մարզի քաղաք է, որ բարձրացել է Հրազդան գետի աջ ափին՝ Երևանից մոտ քսան կիլոմետր հյուսիս, Արզնիի կիրճի արևմտյան եզրին։ Համեմատաբար երիտասարդ քաղաք է, որ ծնվել է 1953 թվականին որպես էներգետիկների ու քարագործների ավան, խորհրդային տարիներին դարձել նկատելի արդյունաբերական կենտրոն, իսկ իր անունը ստացել ի հիշատակ կիլիկյան Հաջըն քաղաքի։

Նոր Հաճնի պատմությունը սկսվում է 1953 թվականի փետրվարի 26-ից, երբ Արզնի գյուղի մոտ հիմնվեց բանվորական ավան՝ հիդրոէլեկտրակայանների շինարարների ու աշխատողների համար։ Սկզբում այն կոչվում էր պարզապես Սիլովոյ՝ ուժային կայանը նշանակող ռուսերեն բառով. մոտակայքում կառուցվում էր Արզնիի ՀԷԿ-ը, որ գործարկվեց 1956 թվականին։ Հրազդանի վրա կառուցվող փոքր հիդրոկայանների կասկադը որոշեց և՛ բնակավայրի տեղը, և՛ նրա ստեղծման բուն պատճառը։

Իր այսօրվա անունը քաղաքը ստացավ 1960-ական թվականներին։ Նոր Հաճն նշանակում է «Նոր Հաջըն» և պահպանում է կիլիկյան Հաջըն քաղաքի հիշատակը, որտեղ 1920 թվականին հայ բնակչությունը՝ ֆիդայիների գլխավորությամբ, հերոսական պաշտպանություն ծավալեց թուրքական զորքերի դեմ։ Մինչև 1915 թվականը Հաջընում ապրում էին տասնյակ հազարավոր հայեր. ֆրանսիական զորամասերի հեռանալուց հետո դիմադրությունը ճնշվեց, և բնակչության գրեթե ողջ մասը զոհվեց։ Հրազդանի ափին գտնվող ավանն անվանելով Նոր Հաջըն՝ վերապրածների ժառանգները Հայաստան փոխանցեցին կորսված հայրենիքի անունը։

Քաղաքը գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 1330 մետր բարձրության վրա՝ Հրազդանի աջ, ավելի զառիթափ ափին, Արզնիի խոր կիրճից արևմուտք և Արզնի-Շամիրամ ջրանցքից ոչ հեռու։ Գետի մերձավորությունը, աղբյուրավետ լանջերը և Կոտայքի չոր լեռնային օդը ստեղծում են այն առանձնահատուկ նախալեռնային կլիման, որի համար Հրազդանի հովտի այս հատվածը վաղուց գնահատվել է։

Խորհրդային տասնամյակներին Նոր Հաճնը Հայկական ԽՍՀ արդյունաբերական կենտրոններից մեկն էր։ Բացի հիդրոէներգետիկայից՝ այստեղ գործում էին 1958 թվականին հիմնված «Սապֆիր» քարամշակման գործարանը և այլ ձեռնարկություններ, որոնք ավանին քաղաքային տեսք ու բնակիչների հոսք տվեցին։ Բնակչությունն արագ աճում էր՝ 1950-ականների վերջի մեկուկես հազարից մինչև ավելի քան տասնմեկ հազար 1980-ականների վերջին։ 1991 թվականին Հայաստանի անկախացումից հետո գործարանների մեծ մասը կանգ առավ, և քաղաքը, ինչպես հանրապետության շատ արդյունաբերական կենտրոններ, անկում ապրեց։

1980-ականների վերջին՝ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտության դժվարին տարիներին, Նոր Հաճնում բնակեցվեցին Ադրբեջանից եկած մի քանի հարյուր հայ փախստականներ։ 2011 թվականի մարդահամարով քաղաքում հաշվվում էր 9307 բնակիչ, իսկ 2022 թվականի մարդահամարը ցույց տվեց մոտ 9800 մարդ. Նոր Հաճնը մնում է կենդանի փոքր քաղաք, ոչ թե մարող ավան։

Հաջընի հիշատակը դարձավ քաղաքի հոգևոր առանցքը։ Դեռևս 1974 թվականին այստեղ կանգնեցվեց Հաջընի պաշտպանությանը նվիրված հուշարձան, որին կից 1978 թվականից գործում է «Կիլիկիայի հայերի պատմություն» թանգարանը։ Ամեն տարի՝ հոկտեմբերի երկրորդ կիրակի օրը, Նոր Հաճնում անցկացվում են հիշատակի արարողություններ։ 2015 թվականի հուլիսին օծվեց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին՝ կառուցված ճարտարապետ Արտակ Ղուլյանի նախագծով՝ հավատացյալների նվիրատվություններով։

Այսօր քաղաքում գործում է մարշալ Արմենակ Խանֆերյանցի անվան Ռազմաավիացիոն համալսարանը, որ 1992 թվականից պատրաստում է ռազմական օդաչուներ ու հակաօդային պաշտպանության մասնագետներ։ Նոր Հաճն այցելելիս արժե բարձրանալ հուշարձան և Կիլիկիայի հայերի թանգարան, մտնել Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի և հասնել Արզնիի կիրճի եզրին, որտեղից բացվում է Հրազդանի ձորի տեսարանը. մոտակայքում՝ Արզնիում, գտնվում է հանքային ջրերով հայտնի բալնեոլոգիական առողջարանային գոտին։

Նոր Հաճնը կարճ, բայց հագեցած պատմություն ունեցող քաղաք է. ծնված Հրազդանի էներգետիկայից՝ այն դարձավ հեռավոր Հաջընի հիշատակի պահապանը և այսօր միավորում է արդյունաբերական անցյալը Կոտայքի նախալեռների հանդարտ կյանքի հետ։