Նոր Գեղի
Հրազդանի ափի մեծ գյուղը, որտեղ գտնվել են երրորդ միլիոնի չափ հին մարդկային հետքեր

Ինչ վայր է սա

Նոր Գեղին (մինչև 1957 թվականը՝ Չաթկրան) Հայաստանի Կոտայքի մարզի խոշոր գյուղ է, որը փռված է Հրազդան գետի հովտում՝ Երևանից մի փոքր ավելի քան քսան կիլոմետր հյուսիս։ Չնայած բնակիչների մեծ թվին և մայրաքաղաքին մոտ լինելուն՝ սա հենց գյուղ է, որ ապրում է իր գյուղական կենցաղով, և ոչ թե քաղաք. ընդ որում՝ երկրի հնագիտական քարտեզի ամենահայտնի վայրերից մեկը, քանի որ հենց այստեղ հայտնաբերվել են ավելի քան երեք հարյուր հազար տարվա հնության քարե գործիքներ։

Ներկայիս անվանումը նշանակում է «Նոր Գեղ» և գյուղին ամրագրվել է XX դարի կեսերին. մինչև 1957 թվականը այն կրում էր Չաթկրան անունը։ Անվան փոփոխությունն արտացոլում է խորհրդային Հայաստանին բնորոշ վերանվանումների ալիքը, երբ բազմաթիվ բնակավայրեր նախկինի փոխարեն հայկական անուններ ստացան։ Բնակավայրի՝ իր ներկայիս տեսքով պատմությունը համեմատաբար նոր է. բնակչության թվի տվյալներից երևում է, թե ինչպես XIX և XX դարերի սահմանին փոքր գյուղը գրեթե ամայացավ 1920-ական թվականներին, ապա մի քանի տասնամյակների ընթացքում վերաճեց Կոտայքի ամենաբազմամարդ գյուղերից մեկի։

Նոր Գեղին գտնվում է Կոտայքի մարզի հարավ-արևմտյան մասում՝ Հրազդանի ափին. սա կենտրոնական Հայաստանի գլխավոր գետերից է, որ սկիզբ է առնում Սևանա լճից և սնում ջրամբարների ու հիդրոէլեկտրակայանների կասկադը։ Մայրաքաղաքի և գետի մոտ լինելը որոշել է գյուղի ճակատագիրը. այստեղից հարմար է հասնել թե՛ Երևան, թե՛ մարզի արդյունաբերական ու առողջարանային քաղաքները, իսկ հովտային դիրքը վաղուց նպաստել է հողագործությանն ու այգեգործությանը։

Նոր Գեղիի գլխավոր փառքը կապված է ոչ թե գրավոր պատմության, այլ շատ ավելի խորը՝ քարի դարի պատմության հետ։ Գյուղի շրջակայքում է գտնվում հնավայրը, որ մասնագետներին հայտնի է «Նոր Գեղի 1» անունով։ 2014 թվականին նրա ուսումնասիրության արդյունքները հրապարակվեցին աշխարհի առաջատար գիտական հանդեսներից մեկում և տպավորություն գործեցին ողջ հնագիտական հանրության վրա. վերևից հետագա լավային հոսքով կնքված շերտում գտնվեցին մոտավորապես 325-ից 335 հազար տարվա հնության քարե գործիքներ։

Գտածոյի յուրահատկությունն այն է, որ միևնույն շերտում կողք կողքի էին քար մշակելու երկու տարբեր ավանդույթների գործիքներ՝ երկկողմանի մշակմամբ կացինները և ավելի կատարյալ՝ այսպես կոչված լևալուազյան տեխնիկայով պատրաստված իրերը։ Հնագետ Դանիել Ադլերի գլխավորած հետազոտողները դրանում տեսան առաջին հստակ ապացույցը, որ տեղի բնակչությունն ինքնուրույն է մշակել նոր տեխնոլոգիան՝ նախկինից, և ոչ թե փոխառել այն դրսից։ Այս հայտնագործությունը կասկածի տակ դրեց նախկին պատկերացումը, թե իբր հին մարդկանց տեխնիկայի փոփոխությունները միշտ բացատրվում էին նոր բնակչության գալով։

Այսպես՝ փոքրիկ հայկական գյուղը ներառվեց մի մեծ խոսակցության մեջ այն մասին, թե ինչպես էին մտածում և զարգանում մեր շատ հեռավոր նախնիները։ Բնակիչների համար սա արդարացի հպարտության առարկա է. իրենց դաշտերի ու լանջերի տակ թաքնված է մարդկային հնարամտության ամենավաղ էջերից մեկը՝ ողջ Հայկական լեռնաշխարհում։

Նոր Գեղիում կան նաև հայ գյուղին ավելի սովորական հիշարժան վայրեր։ Դրանց թվում է Սուրբ Գևորգ եկեղեցին՝ այն տաճարներից մեկը, որ ծառայում են որպես համայնքի հոգևոր կենտրոն և այն վայրը, որի շուրջ ձևավորվում է գյուղական կյանքը՝ տոներով, ծեսերով և սերունդների հիշողությամբ։

Այսօր Նոր Գեղին մնում է առաջին հերթին աշխատավոր, հողագործ գյուղ. բնակիչները զբաղված են գյուղատնտեսությամբ, պահում են այգիներ ու բանջարանոցներ, իսկ բնակչության մի մասը կապված է մերձակա Երևանի հետ։ Կլիման այստեղ, ինչպես ողջ նախալեռնային Կոտայքում, նկատելիորեն ավելի զով ու խոնավ է, քան Արարատյան դաշտում, ինչն ազդում է թե՛ աճեցվող մշակաբույսերի, թե՛ գյուղական աշխատանքների ռիթմի վրա։

Կոտայքով ճանապարհորդողներին Նոր Գեղին արժե հիշել որպես այն վայրը, որտեղ Հրազդանի ափի առօրյա գյուղական կյանքը հարևանում է Հայաստանի ամենահին և ամենաաղմկահարույց հնագիտական գտածոներից մեկին՝ վկայություն, որ այս երկիրը բնակեցված ու ստեղծագործ էր արդեն հարյուր հազարավոր տարիներ առաջ։