Գեղաշեն
Լեռնային գյուղ Գեղամա լեռների արևմտյան լանջերին

Ինչ վայր է սա

Գեղաշենը Հայաստանի Կոտայքի մարզի խոշոր գյուղ է՝ փռված ծովի մակարդակից շուրջ 1590 մետր բարձրության վրա՝ Գեղամա լեռների արևմտյան լանջերին, Ակունք գետի հովտում։ Սա ամայացած ավան չէ, այլ կենդանի ու բազմամարդ լեռնային գյուղ՝ մոտ չորս հազար բնակչով, որ XIX դարի փոքրիկ բնակավայրից վերաճել է Կոտայքի հարավային հատվածի նկատելի բնակավայրերից մեկի։

Տեղադրված մարզկենտրոն Հրազդանից մոտ հիսուն կիլոմետր հեռավորության վրա՝ Գեղաշենը ընկած է կենտրոնական Հայաստանին բնորոշ լեռնաշխարհում, որտեղ անտառազուրկ սարահարթներն ու քարքարոտ լանջերը բարձրանում են դեպի Գեղամա լեռների՝ 3500 մետրը գերազանցող գագաթները։ Գեղամա լեռնաշղթան երկրի խոշորագույն հրաբխային զանգվածներից է, և գյուղը տեղադրված է նրա արևմտյան ստորոտին՝ այնտեղ, ուր լեռնալանջերն անցնում են ընդարձակ արոտավայրերի ու դաշտերի։ Ակունք գետի հովիտը, որի վրա կանգնած է գյուղը, ջուր է տալիս և որոշում տեղի երկրագործության պատկերը։

1590 մետր բարձրությունը ձևավորում է խստաշունչ, բայց առողջ կլիմա։ Ձմեռներն այստեղ երկար են ու ցուրտ. հունվարի միջին ջերմաստիճանն իջնում է մինչև մոտ մինուս վեց աստիճան, ձյունը երկար է մնում։ Ամառը կարճ է ու համեմատաբար զով՝ օգոստոսին շուրջ քսանմեկ աստիճան, իսկ տարեկան միջին ջերմաստիճանը մոտ ութ աստիճան է։ Տեղումները բավարար են՝ տարեկան շուրջ 650 միլիմետր՝ գարնանային առավելագույնով, ուստի շրջակա մարգագետինները ամռանը պատվում են խիտ խոտով։ Այս չափավոր ցուրտ ու խոնավ կլիման դարեր շարունակ որոշել է տեղի բնակիչների կենցաղը։

Գեղաշենի պատմությունը հետագծվում է առնվազն XIX դարի առաջին կեսից. արդեն 1831 թվականին այստեղ հաշվվում էր մոտ երեք հարյուր մարդ, իսկ ողջ շրջակայքն այդ տարիներին 1820-ականների վերջի ռուս-թուրքական պատերազմների սահմանագոտին էր, որ վերափոխեց Արևելյան Հայաստանի քարտեզը։ Հաջորդ դարի ընթացքում գյուղն անշեղորեն աճում էր, և XIX դարի վերջին նրա բնակչությունն անցավ հազարը։ Խորհրդային տարիներին՝ 1935-ից մինչև 1967 թվականը, գյուղը կրում էր Հրազդան անվանումը. ներկայիս Գեղաշեն անունը նրան ամրագրվեց 1967 թվականին։

Գեղաշենի տնտեսական կենցաղն այսօր էլ մնում է գերազանցապես գյուղական և թելադրվում է լեռներով։ Այսպիսի բարձրության վրա երկրագործությունը կենտրոնացած է ցրտադիմացկուն մշակաբույսերի, կարտոֆիլի, հացահատիկի ու կերային խոտերի վրա, իսկ Գեղամա լեռների ընդարձակ լեռնային արոտավայրերը վաղուց ի վեր անասնապահության հիմքն են՝ խոշոր եղջերավոր անասունների ու ոչխարների բուծման։ Բարձր մարգագետիններում ամառային արածեցումը, խոտհնձն ու կաթնատնտեսությունը այստեղ ձևավորվել են որպես կայուն ավանդույթ՝ բնորոշ Կոտայքի լեռնային գյուղերին։

Ի տարբերություն բնակիչներ կորցնող շատ հայկական գյուղերի՝ Գեղաշենը շարունակել է աճել նաև հետխորհրդային տասնամյակներում. եթե 2011 թվականի մարդահամարն արձանագրեց մոտ 3937 բնակիչ, ապա 2020-ականներին նրանց թիվը մոտեցավ չորս ու կես հազարի։ Սա Գեղաշենը դարձնում է մարզի խոշոր ու կայուն գյուղական բնակավայրերից մեկը՝ գործող գյուղական համայնքով, դպրոցով ու հայ գյուղին բնորոշ առօրյայով, որ սերտորեն կապված է հողի ու եղանակների փոփոխության հետ։

Ճանապարհորդի համար Գեղաշենը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես կենտրոնական Հայաստանի լեռնաշխարհի մուտքի կետ։ Այստեղից բացվում են Գեղամա լեռների լանջերը՝ ալպիական մարգագետինների, լեռնային լճերի և հրաբխային սարահարթների վրա պահպանված հնագույն ժայռապատկերների աշխարհը, որ գրավում է լեռնային արշավների սիրահարներին։ Հրազդանին ու Կոտայքի լեռնաշխարհին մերձ լինելը գյուղը դարձնում է հարմար մեկնակետ՝ ծանոթանալու այս տարածաշրջանի բնությանը՝ խստաշունչ, ընդարձակ ու իսկապես հայկական ոգով լեռնային Հայաստանին։

Գեղաշենը ցուցադրական տեսարժան վայր չէ, այլ իսկական լեռնային գյուղ, որ ապրում է իր հանդարտ կենցաղով Գեղամա լեռների ստորոտին. հենց այս անկեղծության մեջ է նրա հմայքը։