Մեծ Մասրիկ
Մեծ գյուղ Սևանի ափին, ուր հին խաչքարերը հարևան են ծխախոտի արտերին

Ինչ վայր է սա

Մեծ Մասրիկը հայկական մեծ գյուղ է Գեղարքունիքի մարզի արևելքում, Վարդենիսի համայնքում՝ ծովի մակարդակից շուրջ 1940 մետր բարձրության վրա, Սևանա լճի հարավային ափից ընդամենը երեք կիլոմետր հեռավորության վրա։ Թեև գյուղական չափանիշներով այստեղ բնակվում են մի քանի հազար մարդ, սա հենց գյուղ է, ոչ թե քաղաք. նրա կյանքն այսօր էլ հենվում է հողի, անասունի և Սևանի ջրի վրա։ «Մեծ» բառը նշանակում է «մեծ» և այն տարբերում է հարևան, ավելի փոքր Փոքր Մասրիկ գյուղից։

Գյուղը գտնվում է շրջկենտրոն Վարդենիսից հարավ-արևելք և Երևանից շուրջ 170 կիլոմետր արևելք՝ Գեղարքունիքի լայն ծովեզրյա գոգավորության մեջ։ Ծովի մակարդակից 1940 մետր բարձր լեռնային դիրքը պայմանավորում է տեղի կլիման՝ երկար ու ցուրտ ձմեռ, կարճ ու զով ամառ և Սևանի մակերևույթից արտացոլվող պայծառ լեռնային լույս։ Լճի մերձակայությունն ու շրջապատող լեռնաշղթաները ձևավորում են ամբողջ բնապատկերը՝ բաց արոտավայրեր, հերկած արտեր և քարքարոտ լանջեր, որտեղ դարեր շարունակ անասուն են արածեցրել։

Մեծ Մասրիկը հին հայկական բնակավայր է, որը գրավոր վկայություններով հայտնի է VII դարից, և այդ պատմական խորությունն ընթերցվում է առաջին հերթին նրա քարի մեջ։ Շրջակայքում պահպանվել են XVII դարի թաղակապ եկեղեցու ավերակները, XII–XIII դարերի երկու փոքր մատուռներ, իսկ հին գերեզմանոցներում կանգնած են XV–XVII դարերի խաչքարեր։ Առանձնահատուկ արժեք ունի 881 թվականով թվագրվող հնագույն խաչքարը՝ լուռ վկան այն բանի, որ աղոթքն ու քարի վրա փորագրությունն այստեղ ապրել են շատ ավելի վաղ, քան ներկայիս կառուցապատումը։

Գյուղի անունը փոխվել է նրա ճակատագրի հետ մեկտեղ։ Ռուսական կայսրության աղբյուրներում բնակավայրը հիշատակվում էր Մազրա անունով և մտնում էր Նոր Բայազետի գավառի մեջ. 1873 թվականի տվյալներով այստեղ կար 122 ծուխ, իսկ 1912 թվականին բնակչությունը գերազանցեց 1891 մարդը։ Մինչև 1980-ականների վերջը գյուղում կողք կողքի ապրում էին հայեր և ադրբեջանցիներ, և այդ խառը պատմությունը նրա անցյալի մասն է։ Ներկայիս անունը՝ Մեծ Մասրիկ, պաշտոնապես ամրագրվել է 1991 թվականի ապրիլի 3-ին։

Բնակիչների թիվը կտրուկ փոփոխվել է. գագաթնակետին՝ 1988 թվականի վերջին, այստեղ ապրում էր ավելի քան չորս հազար մարդ, ապա բնակչությունն աստիճանաբար նվազել է՝ շուրջ 3420 մարդ 2004 թվականին և մոտ 3100 մարդ 2010-ականների սկզբին։ Այսօր գյուղի հիմնական բնակչությունը հայերն են։ Սա առ այսօր մարդաշատ, կենդանի գյուղ է՝ մարզի արևելյան մասի ամենախոշորներից մեկը, ծովեզրյա հայկական խորքի սովորական կենցաղով։

Մեծ Մասրիկի տնտեսությունը մնում է գյուղատնտեսական և սերտորեն կապված է բարձրլեռնության ու լճի հետ։ Ավանդաբար այստեղ զբաղվել են անասնապահությամբ և ծխախոտի մշակությամբ. այսօր էլ բնակիչները խնամում են անասուն, ցանում են հացահատիկ, կերային և բանջարային մշակաբույսեր, աճեցնում են ծխախոտ, վարում մանր առևտուր և ձկնորսություն Սևանում։ Ժամանակին մոտակայքում գործում էր փոքր օդանավակայան, որը սպասարկում էր Վարդենիսի շրջանը, սակայն 1991 թվականին Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո դադարեցրեց աշխատանքը։

Նրանց համար, ովքեր կհայտնվեն այս կողմերում, Մեծ Մասրիկը հետաքրքիր է կենդանի գյուղական կյանքի և հանդարտ հնության համադրությամբ՝ հին խաչքարեր ու մատուռներ, ծովեզրյա արտերի ընդարձակություն, Սևանի մերձակայությունը՝ իր ձկներով ու լույսով։ Այստեղից հարմար է դիտել լճի արևելյան ափն ու Վարդենիսի համայնքի հարևան գյուղերը, այդ թվում՝ Փոքր Մասրիկը, որի հետ գյուղը կազմում է «Մեծ» և «Փոքր» Մասրիկների վաղեմի զույգը։