Էջմիածին (Վաղարշապատ)
Հայաստանի հոգևոր մայրաքաղաքը Արարատյան դաշտում

Ինչ վայր է սա

Էջմիածինը (Վաղարշապատ) Հայաստանի չորրորդ խոշորագույն քաղաքն է և Արմավիրի մարզի ամենաբազմամարդ համայնքը՝ Հայ առաքելական եկեղեցու հոգևոր կենտրոնը։ Տեղավորված Արարատյան դաշտի բերրի հարթավայրում՝ Երևանից մոտ քսան կիլոմետր արևմուտք, ծովի մակարդակից շուրջ ութ հարյուր յոթանասուն մետր բարձրության վրա, այն հայտնի է առաջին հերթին որպես Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի նստավայրը և աշխարհի հնագույն քրիստոնեական տաճարներից մեկի վայրը։

Քաղաքն ունի երկու անուն, և երկուսն էլ կրում է հպարտությամբ։ Պատմական անվանումը՝ Վաղարշապատ, կապվում է Արշակունի Վաղարշ Ա արքայի հետ, որը II դարում նախկին Վարդգեսավան բնակավայրը պարսպապատեց և իր անունով կոչեց։ Երկրորդ անունը՝ Էջմիածին, բառացի նշանակում է «Միածինն իջավ». ավանդության համաձայն՝ հենց այստեղ Գրիգոր Լուսավորչին երկնքից իջած Քրիստոսը ցույց տվեց առաջին տաճարի տեղը։ Պաշտոնապես Վաղարշապատը 1945 թվականին վերանվանվեց Էջմիածին, իսկ 1992 թվականին վերականգնվեց պատմական անունը. առօրյայում երկու անուններն էլ կենդանի են և երկուսն էլ մատնանշում են հավատի նույն հազարամյա մայրաքաղաքը։

Մեր թվարկության առաջին դարերում Վաղարշապատը Արշակունյաց Հայաստանի քաղաքական կենտրոնն էր՝ թագավորության մայրաքաղաքը մոտավորապես 120-ից 330 թվականներին։ 301 թվականին քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելուց հետո քաղաքն աստիճանաբար վարչական մայրաքաղաքից վերածվեց հոգևորի. աշխարհիկ իշխանությունը ժամանակի ընթացքում տեղափոխվեց Դվին, իսկ Վաղարշապատը մնաց հայ եկեղեցու սիրտը։ IV դարի սկզբից, ապա կրկին 1441 թվականից այստեղ է գտնվում Ամենայն հայոց կաթողիկոսի աթոռը, ինչը այս վայրը դարձնում է աշխարհի ամենահին անընդհատ գործող հոգևոր կենտրոններից մեկը։

Քաղաքի գլխավոր սրբությունը Սուրբ Էջմիածնի մայր տաճարն է՝ կառուցված մոտ 301–303 թվականներին Գրիգոր Լուսավորչի ղեկավարությամբ՝ երկրի մկրտությունից անմիջապես հետո։ Այն աշխարհի հնագույն քրիստոնեական տաճարներից է. իր երկար պատմության ընթացքում մի քանի անգամ վերակառուցվել է՝ V և VII դարերում, իսկ նրբաճաշակ զանգակատունը կառուցվել է XVII դարի կեսին։ Տաճարը շրջապատված է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի ընդարձակ վանական համալիրով՝ կաթողիկոսի նստավայրով, հին մատենադարանով և եկեղեցական արվեստի թանգարանով, որտեղ պահվում են միջնադարյան ձեռագրեր, մասունքատուփեր և ասեղնագործություն։

Էջմիածինը հնարավոր չէ պատկերացնել նաև առանց վաղ միջնադարյան մյուս տաճարների, որոնք փառաբանեցին հայ ճարտարապետությունը։ Քաղաքում և նրա մերձակայքում կանգուն են Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին (618 թվական) և Սուրբ Գայանե եկեղեցին (630 թվական)՝ նվիրված կույս նահատակներին, ինչպես նաև XVII դարավերջի Շողակաթ եկեղեցին։ Ոչ հեռու բարձրանում են VII դարի Զվարթնոց տաճարի վեհաշուք ավերակները՝ ժամանակին կլոր եռհարկ տաճար։ Մայր տաճարը այս եկեղեցիների և Զվարթնոցի հետ ընդգրկված է Համաշխարհային ժառանգության ցանկում որպես քրիստոնեական ճարտարապետության նշանավոր համույթ։

Քաղաքը գտնվում է Արարատյան դաշտի հենց սրտում՝ հարթ, արևառատ հողի վրա, որը ոռոգվում է շրջակա լեռներից իջնող ջրերով. ոչ հեռու հոսում է Քասաղ գետը։ Կլիման այստեղ չոր է, խիստ ցամաքային՝ տաք ամառով և ցուրտ ձմեռով, ինչը բնորոշ է Արարատյան հարթավայրին։ Այս տաք ու բերրի դաշտը վաղուց կերակրել է տեղի բնակիչներին. այգեգործությունը, պտղաբուծությունը և բանջարաբուծությունը մնում են գյուղական շրջակայքի հիմքը, իսկ սննդի արդյունաբերությունը՝ քաղաքային տնտեսության նկատելի մասը։

Խորհրդային տասնամյակներին Վաղարշապատն ապրեց արդյունաբերականացում. այստեղ գործում էին սարքաշինական և էլեկտրատեխնիկական ձեռնարկություններ, պլաստմասսայի և կենցաղային իրերի գործարաններ, սննդի արտադրություններ։ Միության փլուզումից հետո արդյունաբերությունը կրճատվեց, իսկ բնակչության թիվը, որը 1980-ականների վերջին հասնում էր մոտ վաթսուն հազարի, աստիճանաբար նվազեց. վերջին տարիների գնահատականներով քաղաքում ապրում է շուրջ քառասունվեց հազար մարդ։ Այսօր տնտեսությունը գնալով ավելի է հենվում ուխտագնացության և զբոսաշրջության վրա. Երևանին մոտ լինելը և կրոնական մայրաքաղաքի կարգավիճակը Էջմիածինը դարձրել են երկրի ամենաշատ այցելվող վայրերից մեկը։

Քաղաքը միշտ եղել է նաև լուսավորության կենտրոն։ 1874 թվականից վանքին կից գործում է Գևորգյան հոգևոր ճեմարանը, որը պատրաստում է հայ եկեղեցու սպասավորներ. գործում են թանգարաններ և մշակութային հաստատություններ։ Վաղարշապատի հետ կապված են հայ կոմպոզիտորներ Մակար Եկմալյանի և Սպիրիդոն Մելիքյանի, եկեղեցական գործիչների ու նկարիչների անունները։ Ամեն տարի քաղաքը նշում է հոգևոր ժառանգությանը նվիրված իր տոնը, և այդ օրերին հատկապես պարզ է զգացվում, որ Էջմիածինը պարզապես քաղաք չէ, այլ հայ ինքնության կենդանի խորհրդանիշ։

Ով գալիս է այստեղ, արժե սկսել վանական համալիրից և մայր տաճարից, ապա այցելել Սուրբ Հռիփսիմեի և Սուրբ Գայանեի եկեղեցիները, իսկ օրն ավարտել Զվարթնոցի ավերակների մոտ՝ Երևան տանող ճանապարհին։ Էջմիածինը կոմպակտ է, և շատ սրբավայրեր գտնվում են միմյանցից կարճ զբոսանքի կամ մի քանի րոպեի ճանապարհի վրա, ինչը քաղաքը դարձնում է հայոց մայրաքաղաքից մեկօրյա ուղևորության հարմար ու հարուստ նպատակ։

Էջմիածինն այն վայրն է, որտեղ հայ պետականության և քրիստոնեական հավատի պատմությունը միանում են մեկ կետում, և որտեղ հնագույն տաճարները շարունակում են մնալ կենդանի, այլ ոչ թե թանգարանային։