Ներքին Սասնաշեն
Սասունից գաղթածների հիմնած լեռնային գյուղ

Ինչ վայր է սա

Ներքին Սասնաշենը գյուղ է Հայաստանի հյուսիս-արևմուտքում՝ Արագածոտնի մարզում, մարզկենտրոնից մոտ քառասուն կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։ Այն փռված է բարձր լեռներում՝ ծովի մակերևույթից շուրջ 1800 մետր բարձրության վրա, Արագածի արևմտյան լանջերի եզերքին, և պատկանում է այն արագածոտնյան գյուղերին, որոնց բնակչությունը սերում է XX դարասկզբին Արևմտյան Հայաստանից փրկված հայերից։

Գյուղի անունն ինքնին պատմում է նրա պատմությունը։ «Սասնաշեն» նշանակում է «սասունցիների կառուցած». այստեղի բնակիչների նախնիները գաղթել են Սասունից, ինչպես նաև Մուշից և Խնուսից՝ պատմական Արևմտյան Հայաստանի գավառներից։ «Ներքին» որոշիչը այս գյուղը զատում է հարևան Վերին Սասնաշենից, որը գտնվում է մի փոքր ավելի հյուսիս-արևմուտք։ Ավելի վաղ փաստաթղթերում, երբ բնակավայրը մտնում էր Երևանի նահանգի Էջմիածնի գավառի մեջ, այն հայտնի է եղել Կարակովմաս անունով։

Ներքին Սասնաշենը կանգնած է Արագածոտնի դաժան, բաց բարձրավանդակում։ Շուրջ 1800 մետր բարձրության վրա կլիման կտրուկ ցամաքային է՝ երկար ձյունառատ ձմեռ, զով ու կարճ ամառ և լեռնային վառ արև։ Շուրջը տարածվում են Արագածի արևմտյան լանջերին բնորոշ տեսարանները՝ խոտածածկ սարահարթեր, քարքարոտ արտեր և հրաբխային զանգվածի հեռավոր ուրվագծերը, որի քառագագաթ կատարը տիրում է ողջ մարզին։

Գյուղի կյանքը, ինչպես հնում, հենվում է հողի և անասունի վրա։ Բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ, մշակում են հացահատիկ և կերային կուլտուրաներ. տնտեսություն, որ բնորոշ է զով բարձրավանդակին, ուր անասնապահությունն ու արոտներն ավելի հուսալի են, քան ջերմասեր երկրագործությունը։ Մարդահամարների տվյալներով Ներքին Սասնաշենի բնակչությունը կազմել է մոտ 904 մարդ. խորհրդային տասնամյակներին այն հասնում էր ավելի քան հազարի, ապա, ինչպես շատ լեռնային գյուղերում, աստիճանաբար նվազել է։

Գյուղում պահպանվել են երկու եկեղեցի՝ համեստ գյուղական տաճարներ, որոնցով նշանավորվում են Արագածոտնի շատ բնակավայրեր։ Դրանք մյուս հուշարձանների հետ ընդգրկված են գյուղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում՝ արտացոլելով սասունյան արմատներ ունեցող համայնքի կապը եկեղեցական ավանդույթին և լքված հայրենիքի հիշատակին։

Ճանապարհորդի համար Ներքին Սասնաշենն առաջին հերթին հնարավորություն է տեսնելու բուն գյուղական Հայաստանը՝ զբոսաշրջային ուղիներից հեռու, Արագածի ֆոնին։ Այստեղից հարմար է ուղևորվել դեպի արևմտյան Արագածոտնի տեսարժան վայրերը՝ Թալինի հնավայրն ու բազիլիկը, բարձրավանդակի ամրոցներն ու խաչքարերը, լեռան լանջերով վեր բացվող լճերն ու լեռնային մարգագետինները։

Սա հանդարտ լեռնային գյուղ է՝ առանց աղմկոտ հուշարձանների, բայց պարզ ու արժանապատիվ պատմությամբ. վայր, ուր Սասունի փրկված հայերը նորից տուն կառուցեցին Արագածոտնի բարձր լեռներում։