Ճարճակիս
Բարձրլեռնային գյուղ Փամբակի լեռնաշղթայի լանջին՝ Արագածոտնի հյուսիսային եզրին

Ինչ վայր է սա

Ճարճակիսը փոքրիկ լեռնային գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի հյուսիսում՝ Փամբակի լեռնաշղթայի լանջին, մարզկենտրոն Աշտարակից մոտ քառասունութ կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։ Ծովի մակարդակից շուրջ 2180 մետր բարձրության վրա տարածված այս բնակավայրը մարզի ամենաբարձրադիր ու ամենամեկուսի գյուղերից է, ուր կյանքը սերտորեն կապված է լեռնաշխարհի խստաշունչ ռիթմի հետ։

Իր ներկայիս անունը գյուղը կրում է համեմատաբար վերջերս․ մինչև 2016 թվականը այն պաշտոնապես կոչվում էր Դերեկ, և հենց այդ նախկին անունով այն մինչ օրս հանդիպում է հին տեղեկատուներում ու ճանապարհային ցուցանակների վրա։ Վերադարձված Ճարճակիս անունը ամրապնդեց բնակավայրի՝ հայկական լեռնային գյուղի պատմական կերպարը, որպիսիք բազում են սփռված Արագածոտնի հյուսիսային լեռնաշղթաների ծալքերում։

Աշխարհագրորեն Ճարճակիսը պատկանում է բարձրլեռնային գոտուն, ուր ռելիեֆը պայմանավորված է Փամբակի լեռնաշղթայի թեք լանջերով ու քարքարոտ սարալանջերով։ Երկու հազար մետրից բարձր բարձրության վրա գյուղի շուրջը փռված են ալպիական ու ենթալպիական մարգագետիններ, իսկ վարելահողերի ու բնակելի տների գիծը բարձրանում է գրեթե մինչև լեռնային արոտավայրերի սահմանը։ Այստեղից բացվում են լայն տեսարաններ դեպի հարևան լեռնաշղթաներն ու ձորերը, որոնցով այնքան հարուստ է մարզի հյուսիսը։

Կլիման այստեղ չափավոր ցուրտ է ու խոնավ՝ բնորոշ հայկական բարձրլեռնաշխարհին։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը պահվում է մոտ 3,9 աստիճանի սահմաններում․ ամենացուրտ ամիսը՝ հունվարը, միջինում բերում է մոտ մինուս 7,8 աստիճան, իսկ ամենատաք օգոստոսը հազվադեպ է տաքանում 14,8 աստիճանից բարձր։ Տարվա ընթացքում տեղում է շուրջ 571 միլիմետր տեղումներ, որոնց գագաթնակետը բաժին է ընկնում խոնավ, ծաղկած մայիսին։ Ձմեռներն այստեղ երկար են ու ձյունառատ, իսկ կարճ ու զով ամառը թելադրում է գյուղի ողջ տնտեսական կենցաղը։

Ինչպես այս գոտու լեռնային գյուղերի մեծ մասում, Ճարճակիսի առօրյա կյանքի հիմքը կազմում են անասնապահությունն ու դրա հետ կապված լեռնային տնտեսությունը։ Լեռնաշղթայի լանջերի ընդարձակ մարգագետիններն ու արոտավայրերը վաղուց կերակրել են հոտերը, որոնք տալիս են կաթ, պանիր ու բուրդ, իսկ քամուց պաշտպանված սակավաթիվ հողակտորներում մշակում են ցրտադիմացկուն բույսեր ու անասնակեր խոտ։ Սա հանդարտ, ինքնամփոփ գյուղական աշխարհ է՝ ապրող ամառային արածեցման ու խոտհնձի օրացույցով։

Իր պատմության ընթացքում գյուղը զգալի փոփոխություններ է ապրել բնակչության թվում։ Եթե XIX դարի առաջին կեսին այստեղ ընդամենը մի քանի տասնյակ մարդ էր հաշվվում, ապա 1970-ական թվականներին բնակչությունը հասավ վեց հարյուրից ավելիի։ Ապա, ինչպես շատ լեռնային գյուղերում, սկսվեց մարդկանց արտահոսքը․ 2000-ականների սկզբին մնում էր շուրջ 470 բնակիչ, իսկ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով նրանց թիվը կազմում էր մոտ 443 մարդ։ Այսօր Ճարճակիսը հանգիստ, սակավամարդ բնակավայր է՝ պահպանելով ավանդական լեռնային համայնքի կենցաղը։

Ճանապարհորդի համար Ճարճակիսը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես հյուսիսային Արագածոտնի իսկական բարձրլեռնաշխարհի հետ հանդիպման կետ՝ առանց զբոսաշրջային փայլի, մաքուր օդով, մարգագետինների անդորրով ու լեռնաշղթաների համայնապատկերներով։ Աշտարակից այստեղ տանող ճանապարհը տանում է մարզի ամենաեզրը՝ նրա հյուսիսային սահմանին, և ինքնին դառնում է ծանոթություն մարզի լեռնային բնապատկերի հետ։ Նրանց, ովքեր փնտրում են լռություն, լանջերով հետիոտն երթուղիներ ու անշտապ գյուղական Հայաստան, այս բարձրությունն առատորեն հատուցում է։

Ճարճակիսը մնում է այն աննկատ լեռնային գյուղերից մեկը, որոնցում լավագույնս է զգացվում հայկական լեռնաշխարհի շունչը՝ խստաշունչ, մաքուր ու իսկական։