Ավշեն
Եզդիական լեռնային գյուղ ծովի մակարդակից 2160 մետր բարձրության վրա՝ հյուսիսային Արագածոտնում

Ինչ վայր է սա

Ավշենը Հայաստանի Արագածոտնի մարզի հյուսիսում գտնվող փոքրիկ բարձրլեռնային գյուղ է՝ ծովի մակարդակից շուրջ 2160 մետր բարձրության վրա, Ապարանից հյուսիս-արևմուտք և Աշտարակից հյուսիս։ Դա Արագածի շրջակա սարահարթի եզդիական գյուղերից մեկն է՝ հանգիստ ու սակավաբնակ. ըստ 2011 թվականի մարդահամարի՝ այստեղ ապրում էր մոտ 229 մարդ։

Ավշեն գյուղը պատկանում է Արագածոտնի հյուսիսային, ամենաբարձր հատվածին և մտնում է խոշորացված Ալագյազ համայնքի մեջ։ Մարզկենտրոն Աշտարակից այն բաժանում է շուրջ 49 կիլոմետր լեռնային ճանապարհ, և հենց 2160 մետր բարձրությունն է թելադրում տեղի կյանքի ռիթմը՝ կարճ ու զով ամառ, երկար ձյունառատ ձմեռ և քամիներին բաց լեռնալանջեր։

Ավշենը Արագածոտնի եզդիական գյուղերից է։ Եզդիները, որոնց համար այս բարձրլեռնային արոտավայրերը հայրենիք են դարձել դեռ XIX դարում, գյուղի բնիկ բնակչությունն են, և նրանց ավանդական կենցաղը՝ տոհմի պաշտամունքով, սովորույթներով ու բանավոր հիշողությամբ, մինչ օրս զգացվում է առօրյայում։ Ինչպես շրջակա գրեթե բոլոր գյուղերում, այստեղ տնտեսության հիմքը անասնապահությունն է՝ ոչխարների և խոշոր եղջերավոր անասունների բուծումը լեռնային մարգագետիններում, որոնք ամռանը առատորեն բացվում են, իսկ առաջին ձյուներով դատարկվում։

Ավշենի բնակչությունը անցած դարի ընթացքում նկատելիորեն փոխվել է։ Եթե նախապատերազմյան տարիներին գյուղն ավելի մարդաշատ էր՝ 1939 թվականին այստեղ ապրում էր մոտ 583 մարդ, ապա հետո թիվը աստիճանաբար նվազել է՝ 426 բնակիչ 1979 թվականին, 312՝ 1989-ին, 277՝ 2001-ին և 229՝ ըստ 2011 թվականի մարդահամարի։ Այս նվազումը բնորոշ է փոքր բարձրլեռնային գյուղերին, որտեղից երիտասարդությունը հեռանում է քաղաքներ ու դաշտավայր՝ աշխատանք փնտրելու։

Գյուղի պատմության առանձնահատուկ ու դառը էջը կապված է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետ։ Ավշենի երեսուն եզդիական ընտանիքներից ռազմաճակատ մեկնեց երեսունմեկ տղամարդ, իսկ վերադարձավ ընդամենը երկուսը՝ երկուսն էլ վիրավոր ու հաշմանդամ։ Արագածոտնի եզդիները կռվել են պատերազմի գլխավոր ուղղություններում՝ Մոսկվայի, Լենինգրադի ու Ստալինգրադի պաշտպանության, Կովկասի և Ղրիմի մարտերում, և կրած կորուստների այս հիշողությունը մնում է գյուղի ինքնագիտակցության կենդանի մասը։

Ավշենի հետ է կապված Սամանդ Ալիի Սյաբանդովի անունը (ծնված 1909 թվականին)՝ ծագումով եզդի գրողի, զինվորականի և հասարակական գործչի, ով պատերազմի տարիներին արժանացել է Սովետական Միության հերոսի կոչմանը։ Փոքրիկ լեռնային գյուղի համար նման մարդու հայրենիք լինելը առանձնահատուկ հպարտության առիթ է, և նրա ճակատագիրը դարձել է այն, ինչով Ավշենը հայտնի է իր սարահարթից դուրս։

Այսօր Ավշենը հետաքրքիր է նախ և առաջ նրանց համար, ովքեր ուզում են տեսնել եզդիական խորքային գյուղի իսկական կյանքն ու Արագածոտնի բարձրլեռնային խստաշունչ գեղեցկությունը։ Ճանապարհն այստեղ տանում է մարզի հյուսիսային գյուղերով՝ բաց արոտավայրերի և լեռնաշղթաների մոտով. պարզ եղանակին այստեղից լավ է զգացվում Արագած զանգվածը շրջապատող սարահարթի անդորրն ու ընդարձակությունը։ Սա զբոսաշրջային կենտրոն չէ, այլ վայր նրանց համար, ովքեր գնահատում են լռությունը, բարձրությունը և մեծ ճանապարհներից հեռու պահպանված կենցաղի հետ հանդիպումը։

Ավշենը փոքրիկ, բայց ինքնատիպ գյուղ է, որտեղ լեռների բարձրությունը, եզդիական ավանդույթներն ու պատերազմի հիշողությունը հյուսվում են հյուսիսային Արագածոտնի հանդարտ, բայց հիշվող պատմության մեջ։