Անտառուտ
Հանգիստ գյուղ Արագածի հարավային լանջին՝ կաղնուտի մոտ

Ինչ վայր է սա

Անտառուտը փոքր հայկական գյուղ է Արագածոտնի մարզում՝ Արագած լեռան հարավային լանջին, շրջկենտրոն Աշտարակից մոտ 12 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։ Այն փռված է Բյուրականից փոքր-ինչ վեր՝ ծովի մակարդակից շուրջ 1450 մետր բարձրության վրա, և այսօր ունի մի քանի հարյուր բնակիչ։

Գյուղի անունն ինքնին խոսում է նրա բնության մասին․ «Անտառուտ» բառն ազգակից է «անտառ» բառին և, ըստ ավանդության, տրվել է մոտակայքում երբեմնի աճած գեղեցիկ կաղնուտի հարևանության պատճառով։ Մինչև XX դարի կեսերը գյուղը կրել է թյուրքական ծագման այլ անուն՝ Ինաքլու, իսկ ներկայիս անվանումը հաստատվել է խորհրդային տարիներին՝ մոտ 1949 թվականին, և ընդգծել է հենց այս լանջերի անտառապատ, կանաչ բնավորությունը։

Անտառուտը կանգնած է Արագածի հարավային ստորոտներին՝ ժամանակակից Հայաստանի ամենաբարձր գագաթի փեշերին։ Այստեղ սկսվում է անցումը բերրի նախալեռներից դեպի խիստ լեռնային արոտավայրեր․ քարքարոտ դաշտեր, աղբյուրներ, սահմանաքարեր և Արարատյան դաշտի հեռավոր տեսարաններ են ձևավորում այս վայրերի դիմագիծը։ Գյուղի հարևաններն են Օրգովն ու փոքր-ինչ ներքև փռված Բյուրականը, ինչը Անտառուտը դարձնում է մարզի բնակեցված, բայց լեռնային հանգստությամբ լի անկյունի մի մասը։

Արագածոտնի չափանիշներով սա միշտ էլ եղել է փոքր գյուղ։ Հին մարդահամարները ցույց են տալիս, թե ինչպես է դանդաղ աճել բնակչությունը․ XIX դարի վերջին՝ շուրջ 92 բնակիչ, XX դարի սկզբին՝ ավելի քան երկու հարյուր, իսկ մեր օրերում՝ մոտ երեք ու կես հարյուր մարդ։ Գյուղի բնակիչները պատմականորեն հայեր են եղել՝ Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդներ․ փոքր գյուղական եկեղեցին այստեղ նշվել է դեռ նախորդ դարում։

Անտառուտի կյանքը, ինչպես Արագածի լանջերի գյուղերի մեծ մասում, հենվում է հողի ու անասունի վրա։ Բարձրությունն ու լեռնային կլիման նպաստավոր են արոտային անասնապահության և անպահանջ մշակաբույսերի համար․ ամռանը շրջակա մարգագետինները վերածվում են արոտների, իսկ աղբյուրների ու լեռնային առվակների ջուրը սնում է բանջարանոցներն ու այգիները։ Սա կենցաղ է, որ սերունդների ընթացքում քիչ է փոխվել՝ հանգիստ, կապված եղանակների փոփոխությանն ու այս բարձրության վրա հաճախ քմահաճ դարձող եղանակին։

Անտառուտի գլխավոր արժեքը, սակայն, նրա շրջապատն է։ Բոլորովին մոտ՝ լանջով ներքև, գտնվում է Բյուրականը՝ իր հանրահայտ աստղադիտարանով, որը տարածաշրջանի ամենահայտնիներից մեկն է, իսկ շուրջբոլորը փռված են արագածյան դասական բնապատկերները՝ լեռնային ճանապարհներ, հարևան գյուղերի միջնադարյան հուշարձաններ և Արագածի գագաթ տանող արահետներ։ Նրանց համար, ովքեր գալիս են լեռան հարավային լանջը դիտելու, Անտառուտը հիշվում է որպես հանգիստ կանգառ՝ մաքուր օդով ու լայն տեսարաններով։

Անտառուտը բարձրաձայն փառքի հավակնություն չունի․ սա անկեղծ լեռնային գյուղ է, որի հմայքը լռության մեջ է, անվան կաղնե արմատների ու մեծ Արագածի մերձակայության մեջ։