Ագարակ
Արագածի ստորոտի գյուղ՝ հնագույն ժայռափոր բնակատեղիներից մեկի վրա

Ինչ վայր է սա

Ագարակը գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի հարավարևելյան մասում՝ Աշտարակի համայնքում։ Այն փռված է Արագած լեռան ստորոտին, Ամբերդ գետի ափին, Երևանից մոտ 25 կիլոմետր և մարզկենտրոն Աշտարակից շուրջ 7 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Այսօր սա կենդանի, երկրագործությամբ ապրող գյուղ է մոտ մեկուկես հազար բնակչով, սակայն նրա համբավը բերել է ոչ թե ներկայիս տնտեսությունը, այլ կողքին տարածվող վաղ բրոնզի դարի հնագիտական բնակատեղին՝ երկրի ամենաարտահայտիչ ժայռափոր հուշարձաններից մեկը։

Ագարակ անունն ինքնին հին հայկական բառ է, որ նշանակում է վարելահող, հողակտոր, ագարակ-տնտեսություն, և Հայաստանի տարբեր մարզերում մեկ անգամ չէ, որ հանդիպում է։ XIX դարում բնակավայրը հիշատակվել է նաև Աքերակ ձևով. 1829–1831 թվականների մարդահամարի տվյալներով, որ բերում է Իվան Շոպենը, այստեղ ապրում էր խառը բնակչություն. հայերի մի մասը տեղափոխվել էր Պարսկաստանից 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրից հետո, նրանց կողքին ապրում էին նաև մահմեդականներ, որոնք ունեին իրենց մզկիթը։

Գյուղի ներկայիս հայկական դիմագիծը մեծապես ձևավորվել է 1919 թվականից հետո, երբ այստեղ հաստատվեցին ցեղասպանությունը վերապրած և Վանից, Բիթլիսից ու Գավաշից եկած գաղթականները։ Նրանք բնակություն հաստատեցին շատ ավելի հին կառույցների ավերակների մեջ. տեղում պահպանվել էին հին եկեղեցու պատերն ու հայերեն արձանագրություններով տապանաքարեր, իսկ շրջակայքի քարե հուշարձանները այս վայրի պատմությունը տանում են դարերի խորքը։ Այսպես՝ մեկ հողի վրա հանդիպեցին մի քանի շերտեր՝ միջնադարյան տաճարներ, XIX դարի գյուղի հետքեր և XX դարի վերաբնակիչներ։

Ագարակի գլխավոր տեսարժան վայրը բնակելի փողոցներից դուրս է՝ վաղ բրոնզի դարին և Քուռ-Արաքսյան մշակույթին պատկանող ընդարձակ բնակատեղին։ Նրա ամենահին շերտը, որ պայմանականորեն կոչվում է «Ագարակ 1», թվագրվում է մոտ մ.թ.ա. 3400 թվականով, ինչը համալիրը դարձնում է ժայռի մեջ փորված խոշոր կառուցապատման ամենավաղ օրինակներից մեկը։ Տուֆ ժայռի մակերեսին պահպանվել են փորված ջրհորներ, աստիճաններ, միջանցքներ ու պայտաձև կառույցներ. գիտնականները ենթադրում են նաև փողոցների կանոնավոր հատակագիծ և անգամ հնարավոր հնագույն աստղադիտարան։ Հուշարձանը զբաղեցնում է մոտ 200 հեկտար, որից շուրջ 118-ը հայտարարվել է պահպանական գոտի։

Մ.թ.ա. IV դարում, Արարատյան դաշտի առևտրական ճանապարհի վրա ունեցած դիրքի շնորհիվ, այս վայրի բնակատեղին վերածվել է նշանակալի քաղաքային կենտրոնի։ Կյանքն այստեղ դարեր շարունակ չի ընդհատվել, և քրիստոնեական դարաշրջանի մասին են հիշեցնում V–VI դարերի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ավերակները, X–XIII դարերի գավիթը, X դարի Ամենափրկիչ եկեղեցու մնացորդները և XVII դարի մզկիթի փլատակները։ Տարբեր դարաշրջանների այս հուշարձանները փոքր տարածքում գյուղի շրջակայքը դարձնում են բացօթյա թանգարան։

Գյուղի ներկայիս հոգևոր կյանքը կապված է վերածնված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հետ. խիստ ավերված հին տաճարը վերականգնվել և վերաօծվել է 2008 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի ձեռամբ։ 2010 թվականին ավարտվել է զանգակատունը, որ նվիրված է Սանկտ Պետերբուրգի հայ համայնքի 300-ամյակին։ Գյուղն ունի նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված համագյուղացիների հիշատակին նվիրված զբոսայգի՝ բացված 2007 թվականին։

Տնտեսապես Ագարակն ապրում է նրանով, ինչով այս երկրամասի գյուղերի մեծ մասը՝ երկրագործությամբ և քարի մշակմամբ. շրջակա տուֆի քարհանքերը տալիս են ողջ Հայաստանում գնահատվող շինանյութ։ Գյուղում գործում են դպրոց, խանութներ և բուժկետ, իսկ Աշտարակ–Թալին մայրուղու ու մարզկենտրոնի մերձավորությունը այն հարմար է դարձնում Երևանի և Աշտարակի հետ կապված մարդկանց համար։ Ցածրահարկ քարե կառուցապատումը, այգիներն ու Արագածի ձյունապատ գագաթի տեսարանները գյուղին հաղորդում են հանգիստ, բնակեցված բնավորություն։

Ճանապարհորդի համար Ագարակը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես հազվադեպ հնարավորություն՝ սեփական աչքերով տեսնելու վաղ բրոնզի դարի բնակատեղին և զգալու, թե որքան հին կարող է լինել Արագածի ստորոտի հողը։ Այստեղից հարմար է երթուղին շարունակել դեպի Արագածոտնի մյուս հուշարձանները՝ Աշտարակի շրջակայքի միջնադարյան տաճարներն ու ամրոցները, Ամբերդ գետի կիրճը և ավելի վեր՝ դեպի հենց Արագած լեռան լանջերը՝ ժամանակակից Հայաստանի ամենաբարձր գագաթը։

Հանգիստ երկրագործ գյուղ՝ հազարամյա պատմության շերտերի վրա. այսպիսին է Ագարակը նրանց համար, ովքեր պատրաստ են նայել ոչ միայն հորիզոնին, այլև ոտքերի տակ՝ ժայռի մեջ փորագրված վաղ բրոնզի դարի աշխարհին։