Շիրակը Հայաստանի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող բարձր, բոլոր քամիներին բաց բարձրավանդակ է՝ միջինում մեկուկես հազար մետր բարձրության վրա։ Ձմեռներն այստեղ երկար են ու սառնաշունչ, ամառը՝ կարճ ու չոր, իսկ հողը՝ սև տուֆ ու բազալտ, որից կառուցված է գրեթե ամեն տուն։ Սա անտառազուրկ դաշտի երկիր է, որտեղ հորիզոնը ձգվում է մինչև եզրը, իսկ երկինքը թվում է ավելի բարձր, քան երկրի որևէ այլ տեղ։
Մարզի սիրտը Գյումրին է՝ Հայաստանի երկրորդ քաղաքը, արհեստավոր ու համառ։ Նրա հին թաղամասը՝ Կումայրին, 19-րդ դարի փողոցներ են սև ու կարմիր տուֆից, դարբնոցների բակեր և Սև բերդը՝ քաղաքի վրա։ 1988 թվականին երկրաշարժը գրեթե ջնջեց քաղաքը երկրի երեսից, սակայն Գյումրին վերակառուցվեց՝ պահպանելով իր սուր հումորը, իր արհեստավորներին և Սուրբ Ամենափրկիչ ու Յոթ Վերք եկեղեցիները՝ գլխավոր հրապարակում։
Ողջ մարզով ցրված են հնագույն քարեր՝ 13-րդ դարի Մարմաշենը՝ Ախուրյանի կիրճի վրա, վաղքրիստոնեական Երերույքի բազիլիկան՝ հենց Թուրքիայի սահմանին, ժայռային Հառիճավանքը՝ ժայռի եզրին։ Ախուրյան գետը բաժանում է Հայաստանը Թուրքիայից և իր ջրերը տանում Արաքս, իսկ հյուսիսում, Վրաստանի սահմանի մոտ, կապտում է բարձրլեռնային Արփի լիճը՝ թռչունների բացօթյա արգելոց։
«Գյումրեցին ծիծաղում է նույնիսկ այն ժամանակ, երբ լաց լինելու ժամ է, որովհետև այլապես ձմեռը կհաղթի նրան։»
Այս էջում՝ մարզի բնակավայրերը (եղանակով՝ սեղմելիս), գլխավոր հուշարձանները, երթուղիներն ու տարեգրությունը։ Մարմաշեն, Երերույք, Կումայրի՝ յուրաքանչյուրն իր ժամանակով և իր բնավորությամբ։
