Արցախը Փոքր Կովկասի արևելյան ճյուղավորությունների վրա գտնվող լեռնային հայկական եզերք է՝ Ղարաբաղյան բարձրավանդակի անտառապատ լեռնաշղթաների և Խաչեն ու Թարթառ գետերի հովիտների միջև։ Սա հին ճանապարհների և բարձր լեռնանցքների երկիր է, որտեղ ամեն կիրճ տանում է դեպի վանք, իսկ ամեն գյուղ հիշում է իր եկեղեցին ու իր աղբյուրը։ Օդն այստեղ բուրում է կաղնու անտառով և արևի տակ տաքացած տուֆով։
Հոգևոր Արցախի սիրտը Գանձասարն է՝ Խաչենի մելիքների տոհմական վանքը, որի XIII դարի գմբեթը համարվում է հայ ճարտարապետության գլուխգործոցներից մեկը։ Հյուսիսում, Թարթառի կանաչ կիրճում, կանգնած է Դադիվանքը (IX–XIII դդ.)՝ իր որմնանկարներով ու քանդակազարդ խաչքարերով։ Հարավում, Ամարասում, ըստ ավանդության, Մեսրոպ Մաշտոցը բացեց առաջին հայկական դպրոցներից մեկը. իսկ Տիգրանակերտում հնագետները պեղեցին մի ողջ անտիկ քաղաք՝ հայկական ամրոցի պարսպով։
Այս ողջ եզերքից վեր է բարձրանում Շուշին՝ ժայռի ելուստի վրա քաղաք-ամրոց՝ վեհաշուք Ղազանչեցոց տաճարով։ Կողքին, Սխտորաշենում, սոսափում է հազարամյա սոսին, որի սաղարթի տակ, ըստ լեգենդի, հանգստանում էին բոլոր դարերի ճանապարհորդները։ Ստեփանակերտը՝ բարձրավանդակի գլխավոր քաղաքը, պառկած է ստորև՝ լեռների ստորոտի գավաթում, որտեղից ճանապարհները տարածվում են դեպի Մարտակերտ, Մարտունի, Հադրութ, Ասկերան և Բերձոր։
«Արցախը հավատ դարձած քար է և քար դարձած հավատ։»
Այս էջում՝ եզերքի քաղաքներն ու գյուղերը, նրա գլխավոր հուշարձաններն ու տարեգրությունը։ Գանձասար, Դադիվանք, Ամարաս, Տիգրանակերտ, Ղազանչեցոց — յուրաքանչյուրն իր ժամանակով ու իր բնավորությամբ։
