Մարտիրոս
Լեռնային գյուղ՝ ժայռափոր եկեղեցով

Ինչ վայր է սա

Մարտիրոսը Վայոց ձորի մարզի փոքրիկ լեռնային գյուղ է՝ հայտնի ժայռի մեջ փորված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցով։ Այն գտնվում է Եղեգնաձորից մոտ 23 կմ հարավ-արևելք, շուրջ 1950 մետր բարձրության վրա։

Մարտիրոսը թաքնված է Վայոց ձորի լեռների ծալքերում՝ համարյա երկու հազար մետր բարձրության վրա։ Այսօր այստեղ ապրում է մոտ վեց հարյուր մարդ, և գյուղը մտնում է Զորատափի համայնքի մեջ։ Նրա անունը հայերեն նշանակում է «մարտիրոս», և, ըստ միջնադարյան պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի, բնակավայրը վաղուց է կրում այս անունը։ 1283 թվականին գյուղը վերակառուցել են Պռոշյան իշխանները, որոնց անունը սերտորեն կապված է այս երկրամասի պատմության հետ։

Մարտիրոս գալու գլխավոր պատճառը ժայռի մեջ փորված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է։ Պահպանված վիմագիր արձանագրության համաձայն՝ եկեղեցին ավարտվել է 1286 թվականին Մարտիրոս վարդապետի ջանքերով. այստեղ պահպանվել է նաև Գրիգորիկ վարպետի անունը։ Տաճարի մուտքը թաքնված է լեռան ստորոտի համեստ դռան հետևում, և հեշտ է անցնել՝ չնկատելով, ինչն ավելի ուժեղ է դարձնում ներսում բացվող տպավորությունը։ Սա Հայաստանում հազվադեպ հանդիպող ժայռափոր տաճարի տեսակ է։

Գյուղի շուրջը սփռված են այս վայրերի վաղեմի բնակեցման հետքերը՝ առանձին խաչքարեր, հին գերեզմանոցներ և լքված բնակավայրերի ավերակներ Մարտիրոսից մի քանի կիլոմետր շառավղով։ Վայոց ձորով ճամփորդողի համար սա հանգիստ, ոչ շտապ կանգառ է զբոսաշրջային ուղիներից հեռու, որտեղ լեռնային օդը, քարե խաչերը և ժայռափոր եկեղեցին միաձուլվում են հայկական խորքի ամբողջական պատկերի մեջ։