Հորս
Լեռնային գյուղ Չեսարի դարպասով

Ինչ վայր է սա

Հորսը փոքրիկ լեռնային գյուղ է Վայոց ձորի մարզում՝ մոտ 1660 մ բարձրության վրա։ Չնայած համեստ չափերին՝ այստեղ պահպանվել է հազվագյուտ միջնադարյան հուշարձան՝ «Չեսարի դարպասը»։

Հորսը թաքնված է Վայոց ձորի լեռներում՝ Եղեգիսի համայնքում, մարզկենտրոնից հյուսիս-արևմուտք։ Այսօր սա մի քանի հարյուր բնակիչ ունեցող հանդարտ գյուղ է. մարդահամարով այստեղ հաշվվել է 321 մարդ։ Ճանապարհն այստեղ տանում է Հայաստանի ամենաառանձնացած անկյուններից մեկը, որտեղ լանջերը զբաղեցնում են արոտավայրերը, իսկ օդը լեռնային մաքրությամբ է լի։

Ներկայիս գյուղը ձևավորվել է 1918 թվականին, երբ այստեղ վերաբնակվեցին Նախիջևանից եկած ընտանիքները։ Բայց վայրի պատմությունն ավելի խորն է. Հորսի կենտրոնում կանգուն է XIII դարի կիսավեր կառույցը, որը տեղացիներն անվանում են «Չեսարի դարպաս»՝ իշխան Չեսար Օրբելյանի ապարանքի մնացորդները։ Կողքին պահպանվել է վարդագույն քարից տաճարային համալիրը՝ XIII–XIV դարերի քանդակազարդ խաչքարերով, որ վկայում է՝ այս լեռներն բնակեցված են եղել վերջին վերաբնակեցումից շատ առաջ։

Հորսի բնակիչները վաղուց զբաղվել են անասնապահությամբ և այգեգործությամբ՝ լեռնային Վայոց ձորի բնորոշ զբաղմունքներով։ Ճանապարհորդի համար գյուղը մեկնակետ է դեպի շրջակա վայրի, քիչ ոտնահարված լեռները, ուր կարելի է տեսնել հայկական լեռնաշխարհի անաղարտ բնությունը։