Նոյեմբերյան
Տավուշի հյուսիսային քաղաքը սահմանին՝ ծնված հին Բարանայից

Ինչ վայր է սա

Նոյեմբերյանը Հայաստանի հյուսիսում գտնվող փոքր քաղաք է՝ Տավուշի մարզի համանուն համայնքի վարչական կենտրոնը։ Այն փռված է մոտ 820 մետր բարձրության վրա, բլրապատ սահմանային եզերքում՝ Ադրբեջանի հետ սահմանից ընդամենը երկու կիլոմետր և Վրաստանի հետ սահմանից շուրջ ինը կիլոմետր հարավ, Երևանից 187 կիլոմետր հյուսիս-արևելք։ Չնայած համեստ չափերին և հինգ հազարից փոքր-ինչ ավելի բնակչությանը՝ սա հենց քաղաք է՝ իր պատմությամբ, արդյունաբերությամբ և շրջակա միջնադարյան հուշարձաններով։

Մինչև 1937 թվականը բնակավայրը կոչվում էր Բարանա։ Պատմաբան Մակար Բարխուդարյանցը «Բարանա» (կամ «Պարանա») անունը կապում էր հայերեն «ապարան» բառի բարբառային ձևի հետ, որ նշանակում է «պալատ»։ 1938 թվականին խորհրդային իշխանությունը այն վերանվանեց Նոյեմբերյան՝ ի հիշատակ 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին Կարմիր բանակի մուտքի և խորհրդային կարգերի հաստատման։ Այսպես հին տեղանունը զիջեց հեղափոխական անվանը, որը քաղաքին ամրացավ տասնամյակներ շարունակ։

Նոյեմբերյանի շրջակայքը բնակեցված է եղել դեռ շատ առաջ, քան ձևավորվել է բուն ավանը։ Համայնքի տարածքում պահպանվել են մ.թ.ա. II հազարամյակին վերագրվող կիկլոպյան ամրոցի մնացորդներ։ X–XII դարերում այս երկրամասը մտնում էր հայկական Տաշիր-Ձորագետի թագավորության մեջ, 1236 թվականին ավերվեց մոնղոլական արշավանքների ժամանակ, իսկ XIII–XIV դարերում գտնվում էր Զաքարյանների իշխանական տան տիրապետության ներքո։ Բնակավայրի վաղ ձևավորման մասին են վկայում նաև XIII դարում այստեղ ի հայտ եկած սրբավայրերը։

Նոյեմբերյանի և նրա շրջակայքի գլխավոր պատմական հուշարձաններն են XIII դարի Մշկավանք վանքը՝ քաղաքից մոտ երկու կիլոմետր հարավ-արևմուտք, և 1903 թվականին կառուցված ու հետագայում վերանորոգված Սուրբ Սարգիս եկեղեցին։ Պահպանվել է նաև XIII դարի Ջուխտակեղցի եկեղեցին, իսկ 2011 թվականին բացվեց նոր Սուրբ Աննա եկեղեցին։ Կանաչ լանջերի մեջ սփռված այս տաճարները սահմանամերձ քաղաքին հաղորդում են առանձնահատուկ խորություն և կապում Տավուշի դարավոր քրիստոնեական ավանդույթին։

Քաղաքային կարգավիճակը Նոյեմբերյանին եկավ աստիճանաբար։ 1937 թվականին կազմավորվեց Նոյեմբերյանի շրջանը, 1971 թվականին բնակավայրը ստացավ քաղաքատիպ ավանի կարգավիճակ, իսկ Հայաստանի անկախությունից հետո՝ 1995 թվականին, այն պաշտոնապես դարձավ քաղաք։ 2016 թվականին համայնքը խոշորացվեց՝ ընդգրկելով շրջակա ութ բնակավայր, և վերածվեց երկրի հյուսիսի ընդարձակ սահմանային տարածքի կենտրոնի։

Քաղաքի տնտեսական կյանքը պատմականորեն հենվել է գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակման վրա։ Խորհրդային տարիներին առավել զարգացած ճյուղը սննդի արդյունաբերությունն էր՝ առաջին հերթին կաթնամթերքի արտադրությունը։ Այսօր էլ այստեղ գործում են պահածոների, կաթնամթերքի, ալյուրի ու հացամթերքի, ինչպես նաև կահույքի և պլաստմասսայի ձեռնարկություններ. մոտակայքում աշխատում է Բերդավանի գինու գործարանը։ Շրջակայքի գյուղատնտեսությունը մասնագիտացած է դեղձի և խաղողի մշակության մեջ, իսկ ընդերքում արդյունահանվում են երկաթի և պղնձի հանքանյութ։

Նոյեմբերյանի կլիման բարեխառն է՝ տարեկան միջին ջերմաստիճանը մոտ 10,9 աստիճան. հունվարին այն իջնում է մինչև շուրջ –1,5 աստիճան, իսկ հուլիսին բարձրանում մինչև 26,7 աստիճան՝ տարեկան մոտ 535 միլիմետր տեղումների պայմաններում։ Այս մեղմ եղանակը բերրի լանջերի հետ միասին բացատրում է երկրամասի վաղեմի հենվածությունը այգեգործության և խաղողագործության վրա։ Քաղաքից հարմար է սկսել հյուսիսային Տավուշի հետ ծանոթությունը. Իջևանից այն բաժանում է մոտ 54 կիլոմետր, իսկ շուրջը՝ անտառապատ լեռնաշղթաներ, հանգիստ գյուղեր և սահմանամերձ հին վանքեր։

Նոյեմբերյանը օրինակ է, թե ինչպես փոքր սահմանային քաղաքը պահպանում է և՛ միջնադարյան ժառանգությունը, և՛ XX դարի հիշողությունը՝ մնալով հյուսիսային Տավուշի կենդանի տնտեսական ու մշակութային կենտրոն։